Það er varla að maður leggi út á það hyldýpi sem það er að ætla sér að blanda sér í þær deilur sem spunnust í kjölfar þeirra uppljóstrana á síðasta ári um að hér á landi hafi verið starfandi leyniþjónusta á tímum kalda stríðsins og að á sama tíma hefðu verið stundaðar hleranir á símum fólks sem talið var stofna öryggi ríkisins í hættu. Kannski er ágætt að nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að síðasta innlegg í fyrrgreindar deilur kom fram og því er ef til vill nú loks hægt að ræða málin af einhverri yfirvegun án þess að falla ofan í skotgrafir sitt hvoru megin kaldastríðsvíglínunnar.Einkum voru það tveir sagnfræðingar sem að hrundu umræðunni af stað; þeir Þór Whitehead og Guðni Th. Jóhannesson. Þór skrifaði grein í tímaritið Þjóðmál um þessi reyfarakenndu tíðindi en Guðni bætti um betur og sendi frá sér bókina Óvini ríkisins fyrir síðustu jól.
Margir biðu sjálfsagt spenntir eftir bók Guðna enda vakti verk hans um hlutverk Kristjáns Eldjárns í stjórnarmyndunum áttunda áratugarins (Völundarhús valdsins) verðskuldaða athygli árið áður og kenningar hans um Þorskastríðið höfðu þar áður hleypt ferskum andblæ inn í umfjöllun um þá deilu sem allt of lengi hafði verið blinduð af stækri þjóðerniskennd sem yfirskyggði alla hlutlausa, akademíska umfjöllun.
Segja má að á sama hátt og Guðni spann Völundarhús valdsins í kringum dagbókarfærslur Kristjáns Eldjárns þá spinni hann Óvini ríkisins í kringum þau skjöl sem fundist hafa um hleranir á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Dagbókarfærslur Kristjáns voru hreinasta gullnáma í sagnfræðilegum skilningi enda má með sanni halda því fram að þær hafi varpað skýrara ljósi og jafnvel ljóstrað upp um atburðarás margra af örlagaríkustu atvikum í stjórnmálasögu áttunda áratugarins á Íslandi.
Því miður reynast hleranaskjölin heldur þynnri þrettándi enda um tiltölulega orðfá og stopul gögn að ræða. Staðan væri væntanlega önnur ef að allur meginþorri gagna ,,Íslensku leyniþjónustunnar“ hefði ekki endað í eldhafi ofan í öskutunnu árið 1976 (meira um það síðar). Guðni lendir því stundum í þó nokkrum vanda við það spinna frásögn í kringum hin stopulu skjöl og niðurstaðan verður því miður oft lítið meira en getgátur í hinar fjölmörgu eyður sem að út um allt eru.
Það sem þó liggur fyrir af gögnum er þó vitanlega afar athyglisvert. Ekki síður er athyglisvert að horfa samfellt á íslenska samtímasögu út frá þessu öryggissjónarhorni. Þar stendur eitt og annað upp úr:
Fyrir það fyrsta er það auðvitað í hæsta máta óforskammað hvernig Sjálfstæðismenn, og fáir aðrir útvaldir, misnotuðu endurtekið vald sitt og urðu í raun „ríki í ríkinu“ þegar þeir beittu flokk sínum í nafni ríkisvaldsins, líkt og tíðkast í alræðisríkjum þar sem ríkisflokkurinn og ríkið renna saman í eitt. Dæmi um þetta er ráðning Hvítliðanna svokölluðu til varnar Alþingishúsinu í átökunum sem brutust út 30. mars 1949 þar sem að ungir Sjálfstæðismenn stóðu vaktina í nafni ríkisins. Annað sláandi dæmi er hvernig embættismenn, trúir Sjálfstæðisflokknum, eyddu skjölum og héldu öðrum leyndum fyrir yfirmönnum sínum, ráðherrum í vinstri stjórn 1956-1958.
Eins er dæmið um leyniþjónustuna auðvitað dæmi um afar ógeðfelld vinnubrögð þar sem unnið var að njósnum og söfnun gagna án þess að fyrir því væri nokkur lagastoð eða vitneskja annarra en örfárra útvalinna. Það að embættismaður taki sér svo að lokum það vald að eyða öllum gögnum sem safnað var á einu bretti undirstrikar einungis ólögmæti starfseminnar. Þau endalok minna raunar meira á fjarstæðukennda atburðarás í John LeCarré-bók en nokkuð sem á að tíðkast í lýðræðislegu samfélagi þar sem fólki ber skylda til þess að starfa eftir lögum og reglulegum en ekki geðþótta.
Þegar rætt er um öryggisráðstafanirnar sjálfar er hins vegar afar auðvelt að segja, nú þegar allt er yfirstaðið, að ekkert hafi gerst og því hafi allar öryggisráðstafanir í kalda stríðinu, sem hér er um rætt, í raun verið óþarfi. Það kallast að vera vitur eftir á. Það verður þannig að teljast skiljanlegt að mörgu leyti að hér hafi verið haft eftirlit með fólki sem líklegt var til að stofna til óeirða. Í bókinni kemur til dæmis fram að aðsúgur var gerður að Bjarna Benediktssyni, bæði árið 1949 og 1968. Eins voru alþingismenn í raunverulegri hættu innanhúss 30. mars 1949. Eftirlit og aðgerðir til þess að verja hagsmuni ríkisins og fulltrúa þess, og eins fulltrúa erlendra ríkja, voru því oft fullkomlega réttlætanlegar. Það má hins vegar deila um aðferðirnar.
Að sama skapi er ástæða til þess að afbyggja þá seinni tíma söguskoðun að íslenskir kommúnistar hafi einungis verið þjóðernissinnaðir málsvarar hinna efnaminnstu í þjóðfélaginu. Vissulega voru þeir það en hugmyndafræðin sem lá að baki beindist líka á stundum að því lokatakmarki að afnema lýðræðisskipulag á Íslandi og koma þess í stað upp sósíalísku flokksræði þar sem enginn flokkur starfar annar en flokkur sósíalista. Þetta orðar Einar Olgeirsson á furðuskýran hátt í grein frá 1937 sem vitnað er til í bókinni (s. 61-62).
Sé litið til umfjöllunar um baráttuaðferðir ungs fólks yst á vinstri kantinum af ’68-kynslóðinni er eins ljóst að ofbeldi og skemmdarverk var hvort tveggja talið til lögmætra aðgerða til þess að koma málstaðnum á framfæri. Það sést til dæmis á aðstoð Ragnars Stefánssonar, formanns Fylkingarinnar, við fyrirhugaða sprengingu á hermannvirkjum í Hvalfirði. Til mikillar mildi mistókst sú hernaðaraðgerð en ef að sprenging hefði orðið er ljóst mannslífum hefði getað verið stefnt í voða.
Svo má það svo sem fylgja í kjölfarið að það er hálf sorglegt fyrir allt baráttufólkið yst til vinstri á þessum árum að fá það staðfest núna eftir á hversu sagan hefur gefið nánast allri þeirra pólitísku hugmyndafræði algjöra falleinkunn. Vissulega hefur sú friðar- og lýðræðishreyfing sem upp úr þessum tíma spratt lagt jarðveginn fyrir það sem síðar hefur komið. En hins vegar er ekki eins víst að allir þeir sem sem virkir voru innan Fylkingarinnar á þessum árum vilji í dag skrifa undir þá róttæku vinstri stefnu sem boðuð var á þessum árum. Eða er einhver enn þá til í að halda því fram að líta eigi upp til Maó, eins mesta fjöldamorðingja 20. aldarinnar, Hó-Chi-Minh, Che Guevara eða annarra boðenda alræðiskerfis kommúnismans? Þeir eru sjálfsagt fáir eftir.
Guðni slær þann varnagla í frásögn sinni að eitt og annað kunni að fara framhjá manni sem fæddur er 1968 og hefur því ekki upplifað kalda stríðið á sinn eigin hátt nema sem barn og unglingur. Því síður hefur sá sem fæddur er árið 1978 (eins og sá sem þetta ritar) forsendur til þess að kveða upp úr með það hver hefur endanlega rétt eða rangt fyrir sér í einstökum álitaefnum sem upp komu iðullega á þessum árum eftir styrjöld og til falls Berlínarmúrsins.
Sjálfsagt er nefnilega sitthvað til í því sem Matthías sagði hér um árið að Kalda stríðið „hefði gert okkur öll að verri mönnum“. Alla vega kallaði hún á ákveðinn taugatitring og hugarástanda sem erfitt getur verið fyrir seinni tíma fólk að setja sig inn í, sérstaklega þegar aðeins ákveðnir afkimar þessara miklu hugmyndafræðilegu átaka eru skoðaðir.
Þó er hægt að finna ákveðna skírskotun við ástandið nú á tímum. Á seinni árum hafa æ oftar sprottið upp áætlanir stjórnvalda hér og þar um að herða eftirlit með borgurum og í því samhengi hefur einnig orðið vart við vinnubrögð sem ekki standast laganna bókstaf (t.a.m. fangelsanir Bandaríkjamanna á meintum hryðjuverkamönnum í leynifangelsum víða um heim). Eins hefur ákveðin róttækni snúið aftur sem sést á þeim fjöldamótmælum sem hafa átt sér stað í borgum víða þar sem hreyfingar sem berjast gegn neikvæðum hliðum hnattvæðingar hafa á stundum stofnað til mikilla óeirða í tengslum við baráttuna fyrir sínum málstað.
Þá má ef til vill segja að „Rússagrýlan“ hafi að vissu leyti snúið aftur sem hin óskilgreinda (eða skilgreinda) ógn – nú í formi hryðjuverkasamtaka sem tilviljanakennt herja á vestrænum slóðum sem og annars staðar.
Hugarástand ógnar er því kannski ekki alls fjarri núna heldur og þess vegna á bók Guðna fullt erindi við samtímann og af henni má sitthvað læra – það ef til vill helst að tortryggni og taugaveiklun á alla bóga er best eytt með því að fara leið laga og reglna í stað þess að herja undir niðri og plotta og stunda leynimökk.
