Þetta fór allt saman fyrir ofan garð og neðan hjá mér, ég náði engu samhengi, vissi aldrei hver var að drepa hvern og út af hverju. Rétt í lokin að maður næði draugasögunni um Glæsi.

Meðalgreindur maður, eins og ég, á að þekkja sín mörk. Eyrbyggja virkaði ekki.

Samkvæmt tölum frá Flóttamannastofnun SÞ sem sagðar eru frá því í ársbyrjun 2010 voru flóttamenn á Íslandi 62 og á landinu voru 22 hælisleitendur. Við þetta bætast 133 einstaklingar án ríkisfangs. Hér var því um 217 einstaklinga að ræða í heild.

Talan er allnokkuð hærri hjá frændum okkar Svíum. Þar eru flóttamenn sagðir 81.356 talsins, samkvæmt sömu heimild, hælisleitendur 18.953 og fólk án ríkisfangs 7.758. Alls 108.067.

Hvernig skýrist þessi gríðarlegi munur? Nærtækast er að benda á að Svíþjóð er stórt land og landfræðileg lega þess gerir það að verkum að flóttamenn eiga greiðari leið til landsins. Svo eru Svíar auðvitað um það bil þrjátíu sinnum fjölmennari en Íslendingar og hagkerfi þeirra er eftir því stærra og burðugra.

En skýrir það allt?

Ég leyfði mér að fara í þann leik, sem lengi hefur verið leikinn á Íslandi, þ.e. höfðatöluleikinn. Hvað kom þá út? Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru íbúar Íslands 317.630 1. janúar 2010. Í Svíþjóð sýna sambærilega tölur að þar bjuggu 9.340.682 manns á síðasta degi ársins 2009. Íbúar Svíþjóðar voru því nákvæmlega 29,40743 sinnum fleiri en Íslendingar í ársbyrjun 2010.

Deilum svo þessum 108.067 einstaklingum í Svíþjóð sem eru á skrá Flóttamannastofnunar SÞ í 29,40743. Útkoman er sú að Íslendingar ættu í raun að taka á móti 3675 manns ef þær ætluðu að fylgja í fótspor Svía. Svíar taka sem sagt við tæplega 17 sinnum fleiri flóttamönnum en við Íslendingar – miðað við höfðatölu, vel að merkja!

Hvernig ætli standi á þessum mun?

Erum við svona fátæk og illa stödd en Svíar ekki?

Gáum.

- – -

Margir mælikvarðar eru til sem mæla velsæld þjóða en sá sem er einna almennastur er mæling Þróunarstofnunar SÞ (UNDP) sem á ensku kallast Human Development Index (HDI).  Þar erum við númer 14 af öllum þjóðum heims í nýjustu mælingunni frá því í nóvember 2011. Svíar eru númer tíu.

Danir (þessir sem taka á móti flestum okkar) eru númer sextán. Finnar (þessir með besta skólakerfið) eru númer 22.

Séu grafin upp yfirlit HDI-mælingarinnar annars vegar frá árinu 2007 og hins vegar frá árinu 2008, þá kemur dálítið athyglisvert í ljós. Við erum efst á listanum, heimsmeistarar í velsæld og þróun!

Þá – þegar við stóðum auk þess „framar á flestum sviðum“ ríkjum eins og Svíþjóð – tóku Svíar samt á móti sirka 17 sinnum fleira fólki í nauð en við. Jafnvel þó að Svíar hafi búið við „ofvaxin velferðarkerfi sem framleiða bókstaflega vandamál á ýmsum sviðum“, eins og segir á sama stað. Við hefðum átt að vera í lykilstöðu til að gera 17 sinnum betur en Svíar, framleiðandi ekki vandamál á ýmsum sviðum, eins og Svíar gerðu á þessum árum.

Kannski vantaði pláss, landfræðilegt rými. Það þótti reyndar einum þingmanni fyrir örfáum árum sem fannst nokkur ástæða til að velta vöngum yfir því hvort æskilegt væri að um það bil 400 þúsund manns byggðu Ísland eftir nokkra áratugi, þar af 80 þúsund innflytjendur. Aðrir hafa kannski ekki haft af þessu eins miklar áhyggjur enda sýna tölur að Íslendingar eru langstrjálbýlasta þjóð í Evrópu, hér búa einungis tæpir þrír Íslendingar á hverjum ferkílómetra.

Þá er eiginlega spurning hvað stendur eftir fyrst að hvorki höfðatalan, fátækt né plássleysi getur skýrt sautjánfaldan muninn á fjölda fólks á lista UNHCR á Íslandi annars vegar og í Svíþjóð hins vegar.

Ein góð ástæða er þó eftir. Landfræðileg lega Íslands er óneitanlega stór þáttur í því hvers vegna mun fleiri flóttamenn enda í Svíþjóð en á Íslandi. Það gæti e.t.v. réttlætt tvöfaldan mun, jafnvel fjórfaldan. En réttlætir það sautjánfaldan mun?

- – -

Við getum þá leikið okkur að því að víkka út myndina aftur. Staðreyndin er auðvitað sú að lönd verða fyrir mismiklum þrýstingi flóttamannastraums. Sum Afríkuríki fyllast jafnvel af milljónum flóttamanna frá nærliggjandi ríkjum þar sem óbærilegt ástand ríkir, vegna stríðs, náttúruhamfara eða annars.

Annars staðar er þrýstingurinn minni og kannski má halda því fram að þrýstingurinn sé óvíða minni en ákkúrat á Íslandi, einmitt vegna hinnar landfræðilegu stöðu en einnig þar sem nánast engir flóttamenn eru hér fyrir og ásókn í að hitta fyrir vandafólk sitt á Íslandi því mun minni en víða annars staðar.

En hvernig geta Íslendingar sjálfir haft eitthvað að segja ef við látum svo vera að afstaða þeirra ráði einhverju um það að í Svíþjóð séu sautján sinnum fleiri flóttamenn miðað við höfðatölu? Er þessi sautjánfalda tala Svía bara tilkomin vegna þess að sautján sinnum fleiri sækja það fast að komast í skjól innan sænskra landamæra?

Höfum við Íslendingar sjálfir einhvern tíma sýnt vilja til þess að taka á móti nándar nærri jafnmörgum flóttamönnum og Svíar? Eða höfum við kannski unnið gegn því að hingað komi aðrir en bara örfáir tugir sérstaklega útvalinna af og til?

Hvernig myndum við sjálf vilja að aðrar þjóðir brygðust við ef að t.d. meiriháttar náttúruhamfarir myndu gera lífið á Íslandi óbærilegt, alla vega tímabundið?

Leggur alþjóðasamstarf okkur einhverjar skyldur á hendur? Á það eins við um flóttamannastarf og annað alþjóðastarf? Svari fólk því neitandi þá er út af fyrir sig áhugavert að heyra af hverju það sé, hvort það sé til dæmis af því að betur fari á því að flóttamenn sæki annað en til Íslands. Haldi fólk fram slíkum rökum þá er í sjálfu sér athyglisvert að heyra hvað í þeim felst.

- – -

Finnist fólki hins vegar að við eigum að taka jafnmikinn þátt í því að veita flóttamönnum aðstoð, jafnvel meiri út frá ríkidæmi okkar, þá má spyrja sig af hverju við gerum það ekki? Ef okkur finnst einfaldlega að aðrir en við eigi frekar að veita þurfandi fólki skjól, þá væri athyglisvert að heyra rökin að baki því. Af hverju fer betur á því að fólk setjist að í sænskum borgum og bæjum en íslenskum til að bjarga lífi sínu og barna sinna undan borgarastyrjöldum eða úr jarðskjálftarústum? Er það af því að við höldum að fólk vilji frekar horfa upp á börnin sín deyja en að þurfa að berjast við íslenskan útsynning, beygingu nafnorða og að losa bíl úr skafli og að þess vegna líði því miklu betur í óbærilega ástandinu heima fyrir?

Hvað ætli þeir sárafáu sem hingað hafa komið hafi um það að segja? Allt ætlaði um koll að keyra (alla vega í kollum nokkurs hóps Íslendinga) þegar að íslensk stjórnvöld ákváðu að örfáir tugir palestínskra flóttamanna frá Írak fengju að setjast að á Akranesi árið 2008. Miklar dómsdagsspár voru hafðar uppi, bæði um það að sveitarfélagið myndi illa ráða við hlutina og að fólkinu myndi engan veginn ganga að aðlagast á Íslandi.

Nú rúmum þremur árum síðar hefur ekki enn frést af dómsdegi á Akranesi – ekki nema kannski í fótboltanum þar síðustu árin.

Sjálfsagt eru Magnús Þór Hafsteinsson og aðrir þeir sem urðu sér til skammar í fyrirlitlegum áróðri þeirra gegn komu þessa fólks til Akraness dálítið skúffaðir yfir því að allt hefur þetta gengið svo stóráfallalaust að þeir voru sjálfsagt fleiri en ég sem hálfpartinn höfðu gleymt komu þessa hóps á sínum tíma. Þeir hafa ekki einu sinni skandalíserað nóg til þess að komast í svæsnar fréttir í Skessuhorni, hvað þá meira.

- – -

Það var því ágætis upprifjun að frétta af því á haustdögum að á leiðinni væri heilmikil stúdía Sigríðar Víðis Jónsdóttur blaðakonu á konunum sem mynduðu þennan hóp sem hingað kom og börnum þeirra.

Skemmst er frá því að segja að þetta er gríðarlega metnaðarfullt verk og að að baki því liggur óhemju mikil vinna. Sigríður lætur ekki duga að skrá sögu aðalpersóna sinna, þeirra tveggja flóttakvenna sem eru í brennidepli þessarar bókar. Hún fer líka á staðinn, meðal annars í flóttamannabúðirnar í Írak sem konurnar dvöldu í, til að upplifa hlutina á eigin skinni.

Sigríður færir okkur þannig heiminn heim í stofu. Hún segir okkur sögu kvennanna, rekur raunirnar aftur til kynslóðar foreldranna, og sýnir okkur af hverju það var brýnasta nauðsyn að losa þessar konur úr þeirri skelfilegu klemmu sem þær voru í sem ofsóttar í ríki sem þær höfðu samt engan möguleika til að flýja úr.

Sjálfur tæpti ég eitt sinn á annarri slíkri sögu sem sögð var af Ali Nayef, íröskum flóttamanni sem átti lítinn strák uppi á Íslandi. Danir ætluðu að senda hann í ofsóknirnar til Íraks aftur. Þrátt fyrir forsíðuviðtal í Mogganum og ýmis konar þrýsting á íslensk stjórnvöld – núverandi vintri stjórn – gerðu þau ekkert. Ekkert.

Hann sagði mér um og ofan af sinni sögu í því spjalli og hvaða örlög biðu hans ef hann yrði sendur til baka til Íraks. Hann var mjög, mjög hræddur. Eftir lestur bókar Sigríðar Víðis Jónsdóttur ætti enginn að efast um að frásögn Ali Nayefs var jafnsönn og frásögn kvennanna á Akranesi.

- – -

Sjálfsagt munu einhverjir fyllast stolti yfir góðmennsku Íslendinga við að koma þessum fjölskyldum úr prísund sinni og alla leið upp á Skaga. Allt endaði vel.

Hjá mér skilur hún eftir óbragð í munni. Smánarlega lítill fjöldinn er okkur, einu best setta þjóðfélagi í heimi, til háðungar og skammar. Hann sýnir ekki þjóð sem nærir í brjósti náungakærleik. Sérstaklega þegar horft er til þess að viðbragð okkar við skitinni fjármálakreppu, þar sem allir neyddust til að aka á notuðum bílum í stað nýrra jeppa í örfá misseri, var það meðal annars að skera niður gagnvart þeim sem miklu meira eru þurfandi en við. Taka við enn þá færri flóttamönnum og veita enn minna til þróunarsamvinnu.

Aðrir eiga að hjálpa okkur, svo við getum aftur keypt jeppa, en við eigum ekki að hjálpa öðrum.

Ísland hefur ekkert efni á að monta sig yfir móttökum þess á flóttafólkinu á Skaganum. Það var sjálfsagt mál og álíka hallærislegt að setja sig á háan hest yfir því og því að maður hafi, af góðmennsku sinni, ekki siglt framhjá drukknandi manni úti á rúmsjó.

Ísland á miklu frekar að skammast sín niður í tær fyrir þá smán að skilja eftir í eyðimörkinni systur hennar Línu og fjölskyldu hennar, dóttur hennar Aydu og fjölskyldu hennar og marga tugi aðra. Svo ekki sé minnst á allt hitt fólkið víðs vegar um heiminn sem finnst alveg ábyggilega langtum skárra að takast á við svellbungur og skammdegismyrkur en það að þurfa daglega að rembast við að halda lífi í sjálfum sér og börnunum sínum við hörmungaraðstæður.

Ríkisfang: Ekkert er tímamótaverk á sínu sviði á Íslandi og nauðsynlegur lestur, ekki síst fyrir þá sem eru svo kaldbrjósta að finnast friðsælasta og eitt best stæða ríki heims eiga að standa lokað og læst fyrir fólki í sárri nauð. Lengi skal vissulega manninn reyna, en ég neita samt eiginlega að trúa því að til sé það fólk sem enn efast, eftir lestur þessarar bókar, um að konurnar á Akranesi hafi nóg reynt til þess að eiga skilið að búa þar frekar en í Al Waleed-flóttamannabúðunum og það sama eigi við um fjölda annarra sem ekki fékk að koma.

Ritið sjálft er vel unnið, textinn er nokkuð lipur og frásögnin rennur yfirleitt vel þó að mér hafi þótt uppbygging hennar dálítið höktandi stundum. Palestínukaflinn fannst mér t.d. nokkur útúrdúr, þar á meðal með óþarflega langri frásögn af fremur almennt þekktri þróun sögunnar um stofnun Ísraelsríkis og afleiðingum þess fyrir Palestínumenn. Höfundurinn hefði líka að ósekju mátt vera enn beittari í gagnrýni á námundað-við-núll-flóttamannastefnu íslenskra stjórnvalda.

Við höfum nefnilega engar afsakanir. Við bara viljum ekki.

Og þetta kom skemmtilega á óvart. Prýðilegasta ævisaga hjá Guðjóni Friðrikssyni en þó var það aðallega viðfangsefnið sem kom skemmtilega á óvart. Hannes þekkti ég svo sem ekkert í þaula en einhvern veginn hefur maður alltaf haft það á tilfinningunni að þetta hafi verið einhver svona uppblásinn karlfauskur af íhaldssortinni. Kannski fordómarnir hafi helgast af því hverjir hafa dáð hann og dýrkað gegnum tíðina sem hafa aðallega verið einhverjir svona útbelgdir karlpungar í Sjálfstæðisflokknum.

Raunar er það meira að segja skrýtið að sjálfstæðismenn skuli halda Hannesi á lofti því að raunin er sú að Hannes er frekar radíkal í skoðunum, teldist líklega sósíallíberalisti í dag og er best að skilgreina út frá þeirri dönsku stjórnmálahefð sem mótaði hann sem klassískan Radikal Venstre-mann. Hann er framfaramaður í flestu, yfirleitt langt á undan sínum samtíma og kynnir ýmislegt fyrir sveitalubbunum á Íslandi sem þeir eru jafnvel ekki móttækilegir fyrir nú öld síðar. Hann ruddi brautina í kvenréttindamálum, realisma í bókmenntum, georgisma, vildi hlutfallskerfi í kosningum (því var að sjálfsögðu hafnað af sveitalubbunum) og stóð fyrir persónufrelsi og mannréttindum í stað þjóðfrelsiskergjunnar sem enn sigrar alltaf alla rökræðu á Íslandi. Þá, eins og nú, þarf lítið til að magna upp í Íslendingum ofsakennda þjóðernisstefnu. Það er ótrúlegt að heyra t.d. af umræðunum um Uppkastið 1908 og heimfæra beint yfir á samtímann, t.d. í Icesave-málinu, um hvernig Íslendingum tekst alltaf að láta útlönd líta út fyrir óvininn og þann sem landráðamann sem fær ekki allt í gegn í samningum við útlönd. Íslendingar náðu þar að fresta fullveldi landsins um tíu ár með sínu dæmigerða innihaldslausa þrasi um ekkert. Þar, eins og nú, með því að hengja sig í eitthvert lagalegt orðalag og leggja það út á sinn eigin veg, langt frá túlkunum annarra, og hanga svo á því út í hið óendanlega, sjálfum sér til mests tjóns og leiðinda.

Hannes var auðvitað hluti af embættismannaklíku og gekk inn í stöður út á ætterni sitt og vensl. Hann naut því nepótismans og tók þátt í honum sjálfum. Og það er frekar dæmigert fyrir stjórnmálamenningu þeirra sem hafa dáð hann síðar meir að það sem helst lifir eftir hann er hvað hann hafi verið glæsilegur í stað þess að minnast brautryðjendastarfs hans í hugmyndafræði og framlags til framfara.

En þetta er afskaplega athyglisverð og skemmtileg ævisaga og mjög góð heimild um hið fremur kaotíska heimastjórnartímabil í íslenskum stjórnmálum og aðdraganda baráttunnar fyrir heimastjórninni.

Á undanförnum árum hefur farið fram heilmikil endurskoðun á fyrri viðhorfum hvað varðar íslenska sögu og sjálfsmynd. Íslenska þjóðríkið eftir Guðmund Hálfdanarson frá 2001 hefur þar ákveðna lykilstöðu en einnig má nefna önnur markverð rit, eins og Understanding Nationalism, doktorsritgerð Birgis Hermannssonar frá 2005 (Birgir mætti endilega fara að gera eitthvað í því að gera þær niðurstöður sínar aðgengilegri almenningi, ritgerðin er enn óútgefin í almennri útgáfu) og svo má nefna safnritin Þjóðerni í þúsund ár? frá 2003 og Uppbrot hugmyndakerfis frá 2008. Fleiri mætti líka týna til af nýlegum dæmum sem koma inn á þessa sömu endurskoðun út frá ýmsum fræðasviðum, s.s. í rannsóknum Jóns Ólafssonar, Ragnheiðar Kristjánsdóttur, Bjarka Valtýssonar, Sigríðar Matthíasdóttur, Vals Ingimundarsonar og Eiríks Bergmanns Einarssonar.

Sá síðastnefndi hefur raunar verið einkar iðinn við að kanna þessi mál öll sömul á undanförnum árum og kynna bæði með fræðistörfum og þátttöku í opinberri umræðu, bæði heima við og erlendis. Segja má að Eiríkur hafi gegnum tíðina nálgast þetta umfjöllunarefni frá nokkrum ólíkum áttum en í þeim hefur alltaf verið undirliggjandi gagnrýnið viðhorf gagnvart þjóðernislegum hugmyndum en jákvæð afstaða gagnvart virkri þátttöku í yfirþjóðlegum samtökum á borð við ESB. Kannski er ekki alltaf jafn óhætt að blanda saman persónulegum skoðunum (líkt og þeim sem Eiríkur kynnir til sögunnar í debatriti sínu Opið land frá 2007) en þó er í raun enn barnalegra að halda að þetta tvennt sé algjörlega aðskilið í sitt hvoru heilahveli eða hjartahólfi fólks.

Eiríkur hefur helgað sig mjög rannsóknum á Evrópusamrunanum en einnig látið nokkuð mikið að sér kveða í umræðunni um innflytjendamál og þar hefur rauði þráðurinn í síauknum mæli beinst að könnun á sjálfsmynd Íslendinga og á allra síðustu árum þeirri sannfæringu hans að áherslan á fullveldið hafi miklu ráðið í afstöðu íslenskra stjórnmálamanna þegar kemur að spurningunni um þátttöku í ýmis konar yfirþjóðlegu samstarfi.

Doktorsritgerð Eiríks um þetta málefni kom út 2009 og segja má að alþýðleg og nokkuð útvíkkuð útgáfa hennar hafi komið út í vor – bókin Sjálfstæð þjóð: Trylltur skríll og landráðalýður.

Ég ætla aðeins að renna yfir mat mitt á þessari bók en get þess að þetta er auðvitað ekki fræðilegur dómur og að lesturinn geldur þess að einhverju leyti að ég las hana í tveimur áhlaupum með nokkuð löngu millibili, fyrst í sumar og svo aftur núna um daginn.

Hér er um fróðlega yfirferð að ræða þar sem athyglisvert er að sjá hvernig orðræðan í stjórnmálunum virðist alltaf leita í svipaðan farveg þjóðernisstefnu og klifana (eða stagls, kannski öllu heldur) á fullveldinu þegar kemur að því að takast á um þátttöku okkar í alþjóðasamstarfi eða öðrum meiri háttar samskiptum við útlönd, hvort sem um er að ræða vinsamlega alþjóðasamninga eða harðskeyttar alþjóðadeilur. Þessi yfirferð gefur Evrópusinnum t.d. ekki miklar vonir um árangur þegar kemur að því (ef það verður þá ekki stoppað á leiðinni) að Íslendingar greiði atkvæði um það hvort ganga skuli í Evrópusambandið eða ekki. Eiginlega sannfærist maður enn betur eftir lestur þessarar bókar um það að raunar sé sama hvaða himnadýrð mun standa í hinum hugsanlega samningi: Íslendingar muni alltaf segja nei og byggja það á þjóðernisrökum um að samhengi sé á milli vaxtar og velferðar Íslands og sem minnstra afskipta yfirþjóðlegra stofnana. Velferðin og sjálfstæðið séu óaðskiljanlegt tvíeyki.

Alltaf fer þetta í sama farveg: Allt mun farast og vondir útlendingar yfirtaka landið ef við semjum um aðild að NATO, EFTA, EES, ESB o.s.frv. Merkilegt er hvernig í raun mætti segja að sama ræðan sé flutt af andstæðingum þessara aðilda í öll skiptin þar sem ekki þarf annað en að skipta út nöfnum samtakanna sem á að ganga til liðs við á hverjum tíma. Jafnmerkilegt er auðvitað hversu oft Ísland hefur átt að sökkva í sæ og gjöreyðast af vondum erlendum öflum og enn merkilegra hversu illa það hefur gengið eftir. Vitnað er í þingræðu eftir Sighvat Björgvinsson í bókinni þar sem hann hæðist að rökum andstæðinga aðildar að ýmsum alþjóðasamtökum gegnum tíðina og telur það til að líklega sé búið að selja sjálfstæði Íslendinga sjö eða átta sinnum á lýðveldistímanum. Sú ræða var flutt árið 2000 og síðan þá má sjálfsagt telja til allmörg fleiri dramatísk tilvik slíkrar sölu, ekki síst upp á það allra síðasta.

Æsingurinn var sami í Icesave-deilunum en þar hefði Eiríkur að ósekju mátt draga meira inn í umræðuna rannsóknir Guðna Th. Jóhannessonar á umræðuhefðinni í Þorskastríðunum þar sem stuðningsmenn samningaleiðar voru úthrópaðir sem nákvæmlega sömu níðingarnir og landráðamennirnir og þeir sem vildu semja um Icesave. Kaldhæðnislegt er að heyra síðan andstæðinga samninga um Icesave tala um hetjudáðir við útfærslu íslensku fiskveiðilögsögunnar en niðurstöður þeirra hetjudáða byggðust yfirleitt að lokum á samningum sem úthrópaðir voru sem svik af þeim sem frekar vildu magna upp ofsa og átök.

Þrátt fyrir að hér sé því um að ræða fræðandi rit, þá sakna ég þess nokkuð að dýpra sé kafað í bókinni og að skýringa sé leitað lengra en í augljósustu heimildir. Þannig má til dæmis spyrja sig að því hvort ekki sé tími til kominn að einhver íslenskur fræðimaður fari raunverulega að skora Guðmund Hálfdanarson á hólm með sjálfstæðri skoðun á því sem leiðir til kenninga hans um íslenskt þjóðerni, þjóðernisstefnu og sjálfsmynd. Sú endurskoðun sem Guðmundur og fleiri áttu þátt í í kringum síðustu aldamót hefur nefnilega staðið tiltölulega óhögguð í u.þ.b. áratug og eftir því sem árin líða er maður farinn að sakna nýrrar endurskoðunar í stað þess að niðurstöður Guðmundar séu alltaf teknar blindandi upp og lagðar til grundvallar, eins og Eiríkur gerir að miklu leyti í þessu riti. Eini fræðilegi dómur sem rit Eiríks hefur fengið, eftir Gunnar Þór Bjarnason sagnfræðing í ritinu Stjórnmál og stjórnsýsla, bendir til þess að þessu fylgi ýmis vandamál en Gunnar Þór setur mörg og stór spurningamerki við þann grunn sem Eiríkur gefur sér og virðist mest megnis byggður á rannsóknum Guðmundar.

Niðurstaða höfundar er einkum byggð á þeim afmörkuðu dæmum sem hann tekur, einkum af umræðum innan þings í deilum um tiltekin aðildarmál að ýmsum alþjóðlegum samtökum. Það hefði stutt niðurstöðurnar ef fanga hefði verið leitað víðar í svipuð átök og umræður. Áður voru nefndar rannsóknir Guðna Th. Jóhannessonar en einnig má nefna rannsóknir á afstöðunni til varnarliðsins og önnur augljós dæmi má nefna, s.s. um alþjóðlegar fjárfestingar í stórvirkjunum á Íslandi, en einnig leita fanga í skyldar rannsóknir, t.d. þær sem íslenskir stjórnmála- og mannfræðingar hafa gert á íslenskri kynþáttahyggju, svo maður nefni nú eitthvað af handahófi. Margt í þeim rannsóknum endurómar nefnilega í umræðunum sem sagt er frá í bók Eiríks, s.s. um einhvers konar hreinleika Íslands og Íslendinga gagnvart umheiminum.

Þá sakna ég þess sama í þessu riti og í fleiri íslenskum rannsóknum, að niðurstöðurnar séu bornar saman við önnur lönd. Okkur Íslendingum hættir stundum til að halda að við séum ein á báti varðandi ákveðin einkenni, þetta og hitt sé „týpískt íslenskt“ sem svo, við nánari athugun, reynist furðulega algengt annars staðar líka. Þarna hefði t.d. verið gagnlegt að prófa þá kenningu hvort að helstu einkennin í umræðunni í þeim málum sem til eru tekin í bókinni séu alltaf svo ólík því sem gengur og gerist erlendis. Og séu þá annað hvort eða ekki alltaf eins „týpískt íslensk“ og þau líta út fyrir í fyrstu.

Þarna má t.d. nefna að rannsóknir á sænskri sjálfsmynd og þjóðareinkennum benda að mörgu leyti til þess að þar sé sjálfstæðis„áráttan“ ekkert síðri, og jafnvel miklu meiri (sjá t.d. Är svensken människa (2006)). Ýmis einstök dæmi úr bókinni mætti líka nefna þessu til stuðnings sem kannski hefðu mátt við nánari greiningu út frá tilfellum annars staðar frá. Þar má t.d. nefna þá fyrirvarastefnu íslenskra stjórnvalda sem Eiríkur talar um í sambandi við EES-samninginn. Hann kennir þá afstöðu við hugmyndina um sérstöðu Íslands og íslensku þjóðarinnar en á svipuðum tíma var „fodnotepolitikken“ eitt af mest áberandi einkennum danskra utanríkisstjórnmála sem einmitt byggðist á svipaðri fyrirvarastefnu. Hún einkenndist þó varla af hugmyndinni um sérstöðu Íslands og íslensku þjóðarinnar.

Á einstaka stað eru líka fljótfærnisleg mistök, eins og þegar Kvennalistinn er sagður fyrst hafa komist inn á þing 1987 (s. 115) en ekki 1983, eins og rétt er.

Þetta er þó um margt mjög fróðlegt rit og höfundi skal að lokum hrósað fyrir það að skrifa ævinlega læsilegan og aðgengilegan texta og í raun ekki síður fyrir það framtak sitt, nú sem áður, að leggja sig eftir því að koma rannsóknum sínum á framfæri meðal lærðra sem leikinna.

Þannig að þrátt fyrir nokkra annmarka þá er þetta gagnlegt rit með heldur sorglegu innihaldi, að mínu mati, sem því miður styrkir mann ekki í trúnni á að málefnaleg umræða sé ein af sterkustu hliðum Íslendinga eða að mikils sé að vænta fyrir þá sem styðja aukna formlega aðild Íslands að alþjóðlegum ríkjabandalögum eða samningaleiðir í deilum við erlend öfl.

Þegar maður hefur fylgst grannt með íslenskri bókmenntaumræðu um nokkuð skeið þá rennur það alltaf betur og betur upp fyrir manni hvað það virðast mörg tímalaus snilldarverk og instant klassíkur koma út á Íslandi á hverju ári. Einhvern tíma hélt maður að fullt hús í stjörnugjöf væri bara gefið fyrir nánast fullkomin listaverk en því er nú sallað á fjölda bóka ár hvert og manni virðist sem að minnsta kosti helmingur þeirra bóka sem út koma í hverju jólabókaflóði fái þá dóma að um mikið gæðaverk sé að ræða. Vonandi fyrirgefst mér neikvæðnin, en ég fullyrði það hreinlega að hér sé um að ræða óðaverðbólgu í stjörnugjöf – íslenskar bókmenntir eru sumar ágætar en snilldarverkin skipta, vægast sagt, ekki tugum ár hvert. Svo mikið er víst.

Ég segi þetta vegna þess að ég er nýbúinn með Konur eftir Steinar Braga sem hlaðin var gríðarlegu lofi í flóðinu 2008 og mánuðina eftir það. Lestur er auðvitað persónubundin upplifun en ég kemst sjálfur ekki að annarri niðurstöðu en að allt í kringum þessa bók hafi líklega á sínum tíma verið dálítið hæp.

Konur er vissulega um margt athyglisverð og sterk skáldsaga og margt er þar vitanlega umhugsunarvert. En eitthvað gerir það að verkum að hún nær mér ekki. Ekki af því að boðskapurinn fari framhjá mér, ekki af því að ég er svona harðbrjósta (held ekki alla vega), kannski fyrst og fremst vegna þess að mér finnst þetta ekki alveg nógu góður prósi. Svo er ég ekki svo viss um að mér finnist boðskapurinn í sögunni neitt sérlega sterkur og vegna þess hversu eintóna passivítet aðalpersónunnar er, þá hreyfir það kannski ekkert sérlega við manni.

Nú kann að vera að annar lestur myndi vekja eitthvað upp hjá manni og að sagan marinerist í hausnum næstu daga og þá endurmeti maður hana og sjái eitthvað nýtt og flott í henni. En núna að nýloknum lestri þá verð ég að segja að ég bjóst við mun meiru. Ég er þó áfram klárlega forvitinn um Steinar Braga sem höfund.

Þetta er bók sem stendur fyllilega undir nafninu klassík. Frábær og tímalaus snilld um vanda þess að vera unglingur, vel skrifuð og frábærleg skemmtileg. Ekkert meira um það að segja, svo sem.

Þetta er bók sem fyrst og fremst hefur spurst vel út, ekki bara á Íslandi, heldur víða um lönd. Það er engin furða. Þetta er skáldsaga sem hefur sig yfir margan íslenskan skáldskap sem aldrei getur talað um annað en lóna í eigin nafla. Jú, og hneykslast á góðærinu – nóta bene, eftir á…

Þessi bók leitar á mann, maður pælir í henni fram og til baka, bæði meðan á lestri stendur og eftir að honum lýkur. Ég lagðist í smá grúsk eftir lesturinn og endurnýjaði kynnin við það sem um hana hefur verið skrifað og það sem höfundurinn sjálfur hefur sagt um hana. Margt er þar athyglisvert. Til dæmis hvernig einhverjir hafa kosið að horfa til kyns aðalpersónunnar og hversu sérstök karlmennska aðalsögupersónunnar er, rúmlega tvítugs stráks, einnig hversu vel Auði tekst til við að smíða sinn strák.

Ég veit ekki hvað á að vera svona óvenjulegt við karlmennskuna hjá þessum strák, nema þá að mín karlmennska sé óvenjuleg líka. Það má svo sem vera. Hitt veit ég að Auður Ava skapar mjög sannfærandi karakter sem maður samsamar sig við og fylgir algjörlega eftir.

Táknin eru út um allt í þessari sögu og eru sjálfsagt freistandi grúsk fyrir bókmenntafræðinga, sem reyndar hafa þegar, margir hverjir, spreytt sig á því að túlka verkið. Sögusviðið er heillandi og gangur sögunnar er magnþrunginn. Sagan er afskaplega vel skrifuð, blátt áfram í stíl.

Afleggjarinn er á hærra plani en mest af gámafyllum sem koma út af íslenskum skáldskap ár hvert, heillandi saga sem segir manni margt og maður skilur fullkomlega að afkimar hér og þar um heiminn séu að taka til sín þessa staðlausu sögu um rauðhærða strákinn sem fer út í heim með rósir í bakpokanum.

Svend Auken, danski sósíaldemókratinn, er vafalaust meðal þeirra stærstu síðustu áratugina hjá dönsku sossunum. Hann tilheyrði kvartettinum sem deildi og drottnaði í flokknum í tuttugu ár, frá því að Anker Jørgensen hætti 1987 og allt fram á fyrstu ár 21. aldarinnar. Hinir í kvartettinum voru Ritt Bjerregaard, Poul Nyrup Rasmussen og Mogens Lykketoft.

Svend Auken dó úr krabbameini 2009 og þessi viðtalsbók var gefin út að honum látnum og vinnan við hana stóð þegar ljóst var í hvað stefndi. Þetta er þó engin uppgjörsbók beinlínis en það er þó farið ansi vítt yfir sviðið og það er þarna ansi hreint mikilsvert og góð greining viðmælandans á eigin hlutverki og sögu í pólitíkinni og eiginlega enn betri greining á hlutverki og sögu danskra sósíaldemókrata, stundum sett í samhengi við sósíaldemókrata annars staðar í heiminum, einkum í Skandinavíu.

Maður er eiginlega sammála öllu því góða sem frá Auken kemur í þessari bók, þó auðvitað ekki öllu. Hann minnist t.d. varla orði á kvenréttindabaráttu. Þetta er fínt testamenti fyrir alla sem hafa áhuga á stjórnmálum og stjórnmálasögu Danmerkur og Norðurlanda og góð greining á sósíaldemókratismanum og þeim pragmatisma sem sú stefna aðhyllist þar sem ávallt skal finna jafnvægið milli sósíalískra og kapítalískra gilda.

Mjög fín bók.

Þess vegna verður maður auðvitað forvitinn og þess vegna varð hún fyrir valinu þegar mig vantaði lesefni í Zagreb í sumar og labbaði inn í afar fína bókabúð með fullt af bókmenntum á ensku (ég er nefnilega svo voðalega slakur í króatísku).

Ég hóf strax maraþonlestur og var búinn með á annað hundrað síður á fyrsta degi. Svo lenti hún úti í horni um skeið en síðan hef ég gripið til hennar af og til og að lokum hespað henni af sem náttborðsbók undanfarinn mánuðinn eða svo.

Stundum hefur þetta nú reynt ansi mikið á þolinmæðina og verið dálítill snjómokstur að komast í gegnum þetta. Ég er nefnilega ekki einn af þeim sem finnst þetta vera einhver instant klassík sem á að fá sex stjörnur af fimm mögulegum. Þetta er vissulega afar góð skáldsaga og ég skil vel að hún sé fyrirferðarmikil í bókmenntaumræðunni og að hennar verði e.t.v. minnst í framtíðinni sem einhvers konar táknmynd fyrir þá tíma sem við lifum ákkúrat nú. Í anda epísks verks (þó ég viti ekki hvort þetta flokkist beinlínis undir epík) þá kemur hún inn á mjög margt knýjandi í okkar samtíma, fyrst og fremst það að vilja lifa í anda hugsjóna en reka sig á hversu erfitt það getur reynst í daglegu lífi, líkt og togstreitan á milli þess að vera neytandi og vilja lifa umhverfisvænu lífi sýnir.

Karakterarnir eru líka um margt magnaðir, allir alveg gjörsamlega óþolandi – maður eiginlega hatar þá alla með tölu. Stjarnfræðilega leiðinlegt og óheillandi fólk. Franzen tekst þó að gera flesta þeirra fremur margbrotna og forðast þannig að búa til steríótýpur, það má reyndar segja að einn af kjörnum bókarinnar séu þessar innri mótsagnir sem búa með hverjum og einum.

Baráttan milli hugsjónanna og praktíska veruleikans sem manni líkar ekki alltaf svo vel við er líka vel sýnd í þessari bók og hún klímaxar vel í blálokin, með víggerða rammanum úti í náttúrunni, þar sem frelsið er orðið að fangelsi og fangelsið að frelsi.

Gallinn við þessa bók er að maður skynjar of mikið hvað höfundurinn er stundum líkur karakterunum sínum, dálítið mikið húmorslaus gaur með fullkomnunaráráttu sem er aðeins of meðvitaður um að bókin hans eigi að verða Great American Novel. Freedom er aðeins of mikið eins og Walter, aðalpersónan.

Það er líka margt í þessari bók sem er alls ekkert svo Great. Til dæmis var ég oft að því kominn á fyrstu 200 blaðsíðunum að henda bókinni frá mér þar sem þær blaðsíður fara í skrif Pattyar, einnar aðalpersónunnar, en þar finnst mér Franzen dulbúa sig mjög illa sem Patty og vera of mikið hann sjálfur. Hins vegar koma afar góðir sprettir inn á milli alla bókina en maður kemst ekki hjá því að spyrja sig hvort að Franzen hefði ekki átt að vera aðeins minna upptekinn af því að skrifa tímalausa klassík, hann er stundum einhvern veginn aðeins of upptekinn við að koma öllu að.

En þetta er samt fín bók þó að mig gruni að hún skipti fólki dálítið í tvo hópa, annað hvort elskarðu hana eða hatar. Ég er nú svona nær því að elska hana sjálfur en inn á milli langaði mig líka að rífa hana í tætlur og henda fram af svölunum. Ég er ekki viss um að ég nenni Jonathan Franzen aftur. Paul Auster er áfram minn maður í amerískum bókmenntum, miklu betri og skemmtilegri.

Marianne Jelved var leiðtogi Radikale Venstre í heil 17 ár, þessa miðflokks í dönskum stjórnmálum sem hefur ýmist unnið með hægri og vinstri stjórnum gegnum tíðina og þar með verið í lykilhlutverki í danskri stjórnmálasögu, ekki ólíkt Framsóknarflokknum á Íslandi, þó að taka verði fram að eðli og uppruni þessara tveggja flokka er um margt, og raunar flest, mjög ólíkur.

Það að vera leiðtogi flokks í heil 17 ár er ekki svo lítið. Jelved stóð þar af sér hallarbyltingar og tilraunir til ,,drottningarmorða”, varð um tíma aðsópsmikill ráðherra í vinstri stjórn Nyrups Rasmussens á tíunda áratugnum og var algjör lykilpersóna í fléttu danskra stjórnmála um langt skeið.

Frá og með kosningunum 2001 lenti Radikale Venstre í stjórnarandstöðu. Dansk Folkeparti tók í raun við hlutverki hans sem stuðningsflokkur hægri stjórnar og segja má að Radikale Venstre hafi eftir það um árabil verið hálfgert olnbogabarn í dönskum stjórnmálum. Flokkurinn var í raun sá eini (fyrir utan Enhedslisten, lengst til vinstri) sem markaði sér þá sérstöðu að vera á móti útlendingastefnu ríkisstjórnar Anders Foghs Rasmussens. Hann náði þar með smám saman að markera sig mjög skýrt innan danskra stjórnmála en það kostaði líka ýmis innri átök þar sem lykilmenn á borð við Naser Khader og Anders Samuelssen hurfu að lokum á braut, báðir á endanum í flokka hægra megin við Radikale Venstre.

Oft hefur verið óljóst hvort þessi leið Radikale Venster myndi borga sig en Jelved og hennar fólk innan flokksins virtist sannfært og þetta varð til þess að nýtt fólk gekk til liðs við flokkinn, mikið til fólk úr hinum svokallaða skapandi geira. Þetta er vel menntað og og oft vel launað fólk úr stóru bæjunum, fyrst og fremst Kaupmannahöfn, og þetta varð til þess að flokkurinn færðist til vinstri og það gerði Marianne Jelved raunar líka með árunum en hún hafði lengstum þótt heyra til hægri arms flokksins.

Gagnrýnendur flokksins segja Radikale Venstre vera orðinn að eins konar kaffihúsasamsæti veruleikafirrts stórborgarfólks sem enga tengingu hefur við raunverulegt líf alþýðunnar í lægri stéttum og annars staðar á landinu en í Kaupmannahöfn. Það endurspeglist best í barnalegri sýn þeirra á innflytjendamál og frjálslyndri stefnu þeirra í þeim málaflokki. Hin ráðandi armur í Radikale Venstre tók þetta ekki alvarlegar en svo að flokkurinn tvíefldist í raun sem flokkur þessa fólks og það varð til þess sem enginn hafði séð fyrir fáum árum áður: Marianne Jelved, þessi fremur sjarmalausi pragmatíski miðhægri-pólitíkus, varð allt í einu að költ-fígúru hjá fína og töff fólkinu í flottu hverfunum í Kaupmannahöfn.

Jelved varð vinin í eyðimörkinni fyrir þá sem fannst engir aðrir reyna að berjast gegn leiftursókn viðhorfa Dansk Folkeparti innan allra annarra stjórnmálaflokka – hún væri í forystu eina flokksins sem væri í raunverulegri stjórnarandstöðu við hægri stjórnina umdeildu (aftur skal Enhedslisten líka undanskilinn).

Þetta leiddi mögulega til hápunkts Marianne Jelveds, stórsigurs í kosningunum 2005 og staðfestingu á fylgispekt þessa fyrrnefnda fólks sem fann sig hvergi annars staðar stað í, að þeirra mati, menguðu andrúmslofti Dansk Folkeparti sem lagðist yfir dönsk stjórnmál eins og þau lögðu sig.

Marianne Jelved varð hins vegar að stíga úr leiðtogahlutverkinu aðeins tveimur árum eftir kosningasigurinn mikla eftir að flokkurinn hafði lengi mælst lítill í könnunum og öflugir armar innan flokksins kröfðust breytinga. Við tók náinn bandamaður og ,,krónprinsessa” Marianne Jelved, Margarethe Vestager. Hún er enn leiðtogi flokksins og hefur að miklu leyti verið beint framhald af tíð Jelved.

Í raun endurtók sig síðan hápunkturinn úr kosningunum 2005 í nýliðnum kosningum þar sem Radikale Venstre unnu aftur stórsigur og enn á svipuðum forsendum og í síðasta sigri. Radikale Venstre er eitt burðarstykkjanna þriggja í nýju vinstri stjórninni í Danmörku og Marianne Jelved er þar í lykilhlutverki sem þingflokksformaður síns flokks og kom til greina sem nýr forseti þingsins en það embætti hreppti hins vegar annar gamalgróinn pólitíkus, sósíaldemókratinn Mogens Lykketoft.

Sögunni sem sögð er í þessari bók lýkur raunar nokkuð fyrr en hún kom út 2005.

Sagan um Marianne Jelved eftir blaðamanninn Erik Holstein er svo sem engin djúp eða epísk frásögn. Það eru lítil tilþrif í þessu hjá höfundi, lítið umfram krónólógíska framvinduna, en aftur á móti er þetta ósköp blátt áfram og aðgengilegt. Þetta er ekki saga unnin í beinni samvinnu við viðfangsefnið (,,unathorised” minnir mig að svoleiðis heiti á ensku) og það er að flestu leyti kostur því þar með losnar maður við hina oftast fremur leiðinlegu bókmenntagrein ,,pólitísku helgisöguna”. Ég hlustaði á pólitíska ævisögu annars manns, einmitt fyrrnefnds Mogens Lykketoft, eftir sama höfund og í raun fylgir hann svipaðri formúlu hér.

Þetta er bara alveg ágætt og gefur fína innsýn inn í feril þessarar merku stjórnmálakonu og þá merkilegu og margbrotnu stjórnmálahreyfingu sem hún starfar fyrir.

Þetta er áfram bara nokkuð gott hjá honum, fínt að hlusta á í dagsins önn. Sögurnar eru oftar en ekki mjög hægar framan af og þessi á það sameiginlegt með þeirri fyrstu að það er eiginlega ekki fyrr en um miðja bók sem sagan verður að glæpasögu. Håkan Nesser er fínn sögumaður og þessi hægagangur verður þar með ekkert vandamál, eiginlega bara kostur.

Annars ekki mikið um þetta að segja – ekki annað en það að Håkan Nesser er líklega meðal þeirra frambærilegustu í norræna krimmanum. Kannski bara bestur.

Tek örugglega til við lokahlutann um Barbarotti einhvern tíma eftir ekki svo langan tíma.

Höfundurinn er hinn 93 ára gamli diplómat Stéphane Hessel sem á sér stórmerkilega sögu (sem ég nenni ekki að rekja hér, gúgglið honum bara). Hann hvetur hér ungt fólk til að láta af doða og rísa upp gegn óréttlæti.

Ég skil nú kannski ekki alveg hvað er svona óskaplega merkilegt við þetta litla kver, sem er í rauninni eins og hver önnur krónika í evrópsku dagblaði af vandaðri gerðinni. Ágætis krónika en ég hef lesið þær enn þá betri. En kannski vantar mann eitthvað franskt samhengi til að sjá eitthvað alveg magnað í þessu.

Dawkins rekur í þessari frægu bók í mjög ítarlegu og smásmugulegu máli ástæðurnar fyrir því að Guð sé ekki til, trúarbrögð séu tilbúningur frá grunni og allt í alheiminum megi skilja með aðstoð vísinda og ekki þurfi einhverjar kraftaverkasögur af einhverjum guðlegum verum til að fylla upp í þau skörð.

Segðu mér eitthvað sem ég veit ekki.

Það getur vel verið að þetta sé fín bók fyrir þá sem eru svo óheppnir að búa í samfélögum sem eru þrúguð af bulli og þvælu trúarbragða, þau eru víst nógu mörg, og að hún sé líka fín fyrir fólk sem telur sig trúað eða er óvisst um hversu trúað það er og vill finna einhver svör.

En ég er bara ekki í þeim flokki sem velti því eitthvað sérstaklega fyrir mér dags daglega eða er eitthvað heitur í skoðunum vegna trúleysis míns. Mér finnst það bara kommon sens að trúarbrögð séu að sjálfsögðu mannlegur tilbúningur og nenni því jafnlítið að æsa mig yfir því og ef að einhver héldi því fram við mig að vatn væri í rauninni ekki blautt eða eldur heitur. Fólk má alveg segja það ef það vill en ég á dálítið erfitt með að taka undir með því og vil áfram fá að trúa því fyrir mig að vatn sé blautt og eldur heitur.

Og þó að maður reyni nú að umbera flestar skoðanir og svona, þá skal ég ekkert neita því að mér finnst alltaf dálítið skrítið að heyra fólk, sem að öllu jöfnu hallast að rökum og því sem kalla má vísindalega sannað, halda því fram að einhver Guð hafi skapað heiminn og að margt af því yfirnáttúrulega sem t.d. stendur í Biblíunni hafi í raun og veru gerst.

Ég kem því ekki alveg heim og saman í kollinum á mér, átti t.d. mjög erfitt með að púsla því saman þegar að ég hlustaði á aðra svona skylda bók í fyrra. Það var bókin Om Jesus eftir hinn sænska Jonas Gardell. Þar rekur hann mjög skilmerkilega hvernig allar kraftaverkasögurnar af Jesú eru byggðar upp eftir á og hvernig ekkert bendir til þess að Jesú hafi haft nokkra guðlega krafta eða verið sonur einhvers Guðs. En samt endar hann á því að segja að hann sé samt trúaður. ,,Trúaður á hvað?!”, spyr maður sig. Eftirásköpunina sem hann var að enda við að útlista á skilmerkilegan hátt?

En svo finnst mér svo margt annað skrítið líka sem ég held bara fyrir sjálfan mig; að fólk skuli kjósa Árna Johnsen í prófkjöri, að því finnist Sálin hans Jóns míns skemmtileg hljómsveit, að fólk haldi virkilega að íslenskt gróðurhúsagrænmeti sé það besta í heimi, að því finnist flott að ganga um berfætt í mokkasíum og já – að einhver geti hugsað sér að halda með Val.

En fólk er misjafnt og það er í eðli sínu skemmtilegt að maður skilji ekki alla nema bara að hluta til. Mikið held ég til dæmis að það séu margir sem botna bara ekkert í mér og ég held að það sé bara allt í lagi.

En svo les maður svona bók um þá sjálfsögðu staðreynd að Guð sé ekki til og verður eiginlega dálítið pirraður á því líka. Aðallega pirraður á sjálfum sér að nenna að leggja á sig hlustun á svona hundleiðinlegri bók eftir þennan ótrúlega ósjarmerandi og leiðinlega bókarhöfund. Í þessa bók vantar nefnilega allt flug, alla mælsku og allt umburðarlyndi fyrir því að það er ekki allt í heiminum bundið einhverri rökhyggju eða ferkantaðri vísindasýn.

Þetta er bara leiðindarökhyggja þar sem maður er svo sem sammála allri rökfærslunni (það er s.s. ekki erfitt, snýst bara um að samþykkja að Guð sé að sjálfsögðu mannlegur tilbúningur) en Dawkins er eitthvað svo uppstökkur og hálfdogmatískur í sínu trúleysi að það er sama hvað hann reynir oft í bókinni að afneita því sjálfur; staðreyndin er að þetta fer að breytast í einhverja þráhyggju hjá honum.

Hann er t.d. einn af þeim sem er alveg sannfærður um að trúarbrögð séu einhver rót alls ills. Þetta hef ég aldrei keypt. Það er ekkert eitt sem er rót alls ills. Það sem þó mætti skoða sem hættulega þróun er einstrengingslegt viðhorf og sú sannfæring að einn hópur sé góður og annar vondur. Og auðvitað á að berjast gegn trúarbrögðum sem valdi í samfélögum, það er gott og blessað, því að trúarbrögð byggja í grunninn á slíkum hugmyndum, einhverjir eru hólpnir meðan aðrir eru villuráfandi sauðir eða hreinlega útskúfaðir.

Dawkins er góður í rökfærslu og það er ekki hægt að saka hann um að hann segji að trúað fólk sé gegnumsýrt einhvers konar blindu eða illsku en hann gengur of langt í því að aðskilja trúarbrögð frá alls konar öðrum mannlegum tilbúningi sem líka stjórnar lífi okkar án þess að það hafi nokkuð með skynsemi eða vísindalegar sannanir að gera.

T.d. er það í hæsta máta heimskulegt að telja þjóðir einhver skinheilög fyrirbæri, að menn séu eða verði svona eða hinsegin af því að þeir eru Belgar, Íslendingar eða Egyptar. Eða að kallar geti ekki séð um börn og gert tvo hluti í einu eða konur bakkað í stæði af því að annað þeirra sé svo mikið frá Venus og hitt frá Mars (man ekki hvort var frá hvorri plánetunni, skv. þeirri heimskulegu hugmyndafræði) eða af því að kallar séu svo miklir hellisbúar og konur svo mikið að passa hellinn (eða eitthvað svoleiðis, samvkæmt annarri álíka fávitalegri speki). Eða að þeir sem halda með Arsenal séu frábærir en þeir sem halda með Tottenham séu nú algjörir bjánar.

Og það er heldur ekki hægt að benda á neitt skynsamlegt eða uppbyggilegt við það að borða nammi, fara á fyllerí eða reykja sígarettur.

En okkar daglega líf er samt uppfullt af einhverjum eða öllum þessara heimskulegu ákvarðana og þessara órökstuddu fullyrðinga um eðli kynja, þjóða, fylgjenda fótboltaliðs o.s.frv.

Ég held þess vegna að Dawkins gæti alveg eins tekið einhvern annan máttugan mannlega tilbúning sem ekki stenst rök og búið til úr honum einhvers konar rót alls ills.

Ég tek fram að þessi bók er að mörgu leyti fín og það er á vissan hátt hollt og gott að fara í gegnum röksemdafærslu höfundarins, sérstaklega ef maður er eitthvað ósannfærður fyrir. Og auðvitað er það alveg rétt hjá Dawkins, við eigum að afhelga trúarbrögð, hætta að umgangast þau sem einhvern heilagan sannleik þegar það er svo greinilegt að þau eru það ekki. Nákvæmlega eins og við eigum að rífa niður allar helgimyndir og afbyggja sem tengjast þjóðerni, kyni, fótboltaliðum, hverju sem er. Afbyggjum og leitum róta sannleikans þar sem við teljum hann vera að finna.

En þessi bók hafði engin áhrif á mig, breytti mínum viðhorfum ekki neitt og ætli ég þurfi nokkuð að lesa fleiri bækur um það þar sem það er í löngu máli útlistað að ég sé víst með tíu fingur og að tveir plús tveir séu fjórir.

Eitt skýrasta dæmi þess sem hefur slíkan áhuga eru Þorskastríðin sem háð voru við Breta og að hluta til Vestur-Þjóðverja á ofanverðri 20. öld. Guðni Th. Jóhannesson hefur í u.þ.b áratug umbylt fyrri söguskoðun á Þorskastríðunum en áður en hann fór að kveða sér hljóðs í þeirri umræðu var sú skoðun nokkuð viðtekin á Íslandi að Þorskastríðin hefðu verið stríð þar sem vont og voldugt nýlenduveldi níddist á blásaklausri veiðiþjóð og stal fiskinum hennar. Veiðiþjóðin hafði alltaf rétt við en nýlenduveldið tuddaðist áfram af ófyrirleitni og ofbeldi.

Guðni hefur hins vegar um árabil sýnt æ betur fram á að svona var þetta bara alls ekki heldur er hér auðvitað um að ræða seinni tíma tilbúning sem fellur í rauninni að öllum öðrum greiningum á íslenskri þjóðerniskennd sem einu sterkasta afli íslenskrar samfélags- og stjórnmálaumræðu.

Hann dregur þessar athuganir sínar saman í 160 síðna kveri sem ég hef lengi ætlað mér að lesa og kom út árið 2006.

Í stuttu máli má segja að niðurstöðu Guðna séu þessar og stangast þær í allmörgu á við þær hugmyndir sem áður voru viðteknar:

Þorskastríðin voru ekki óumflýjanleg. Íslendingar leituðu alls ekki alltaf sátta þegar sættir voru í boði og dæmi eru um að lokasættir, eftir mikil átök á miðunum, hafi litlu skilað umfram það sem hefði verið í boði án átaka. Þetta fellur raunar inn í kunnuglegt munstur um það sá vinnur alltaf í íslenskri stjórnmálaumræðu sem vill síst sættir við erlenda aðila og vill ganga lengst í átökum (Icesave, einhver?!).

Þorskastríðin voru ekki stríð. Auðvitað voru þetta ekki stríð. Guðni kemst að svipaðri niðurstöðu og ég gerði líka á sínum tíma í lítilli námsritgerð árið 2004 (dró það saman í grein sama ár) þar sem sýnt er fram á hver fáránlegt, og í raun ósmekklegt, það er að segja að Þorskastríðin hafi verið stríð. Ég færði fyrir því rök á sínum tíma að sú staðreynd að Bretar og Íslendingar eru lýðræðisþjóðir, og þar að auki bandamenn innan NATÓ, hafi gert það ómögulegt að Þorskastríðin kæmust í námunda við að verða raunveruleg stríð. Það studdi ég ákveðnum kenningum í alþjóðastjórnmálafræðum sem ganga út á það að lýðræðisþjóðir fari ekki út í vopnuð átök, hver gegn annarri. Mér sýnist þessi bók styrkja þá kenningu, frekar en hitt.

Rétturinn var ekki alltaf Íslands megin. Íslendingar skiptust á að telja það til raka að alþjóðaréttur væri þeirra megin og að skjóta sér undan alþjóðarétti til að fá sitt fram. 1971 sviku Íslendingar samning við Breta og V-Þjóðverja sem gerður var 1961. Þeir töldu sig hafa rétt á því – en þeir sviku hann nú samt. Enn og aftur kemur Icesave upp í hugann – alþjóðasamningar hætta að gilda þegar að innanlandspólitík á Íslandi krefst þess og þeir sem vilja ganga lengst í því að bjóða útlöndum byrginn vinna rökræðuna. Hinir eru landráðamenn, svikarar, aular.

Var þjóðareining í Þorskastríðunum? Svarið í bókinni er skýrt: Nei. Í engu Þorskastríðanna var eining meðal stjórnmálaflokkanna um eina leið frekar en aðra. Ekki hjá þjóðinni heldur. Meira að segja innan ríkisstjórna þessa tíma voru ráðherrar sem ekki gengu í takt í málinu. Bæði má nefna dæmi innan úr vinstri stjórninni í 50 mílna stríðinu og úr hægri stjórninni í 200 mílna stríðinu. Þegar kom að því að leita samninga fór umræðan í kunnugleg hjólför, þeir sem vildu semja en ekki bjóða útlöndum byrginn voru uppnefndir svikarar, landráðamenn og linir við útlendinga.

Enn og aftur: Icesave, einhver?!

Hvað réð úrslitum? Sú söguskoðun er enn mjög við lýði á Íslandi að útfærslan allt út að 200 mílum sýni sigur þeirra sem börðust fyrir afarkostum gagnvart umheiminum, gáfu engan afslátt af ýtrustu fullveldiskröfum og sýndu alheiminum fram á að Íslendingar væru snjallastir, göfugastir og gáfaðastir. Íslendingar hafi unnið af því að þeir sannfærðu umheiminn um það eina rétta með snilli sinni, þrjósku og baráttu.

Guðni sýnir auðvitað fram á að svona var þetta ekki. Íslendingar áttu sjaldnast, ef þá nokkurn tíma, frumkvæði að hafrétti og útvíkkaðri landhelgi í einhverju alþjóðlegu ljósi.

Yfirleitt var um að ræða að Ísland fylgdi í kjölfar alþjóðlegrar þróunar sem yfirleitt var byrjuð einhvers staðar annars staðar. Ríkjandi söguskoðun gerir ráð fyrir því að Íslendingar hafi verið brautryðjendur á þessu sviði en bók Guðna sýnir skýrt fram á að Íslendingar settu sínar kröfur fram af því að fyrir því voru yfirleitt farin að myndast alþjóðleg fordæmi og oftar en ekki var þetta þróun sem var komin vel á veg innan alþjóðlegra stofnana en til átaka kom vegna þess að innanlandspólitík olli því að Ísland vildi ekki bíða alþjóðlegrar staðfestingar þessara stofnana.

Því miður verða Íslendingar því enn og aftur að sætta sig við að hafa ekki fundið upp hjólið þrátt fyrir að hafa lengi vel staðið í þeirri trú.

Hernaðarmikilvægið skipti auðvitað líka máli (þó að þeim sem halda fram fullveldismikilvægi Íslands hafi ekki alltaf gengið jafnvel að skauta framhjá þeim rökum – þá þarf nefnilega að viðurkenna að alþjóðasamvinna, eins og veran í NATÓ, kunni að hafa fært Íslandi aukið vald). Það sem hins vegar kemur fram í þessari bók Guðna er að þetta hafi ekki endilega verið einhlítt og hugsanlega hafi Íslendingar á stundum ofmetið það vopn sitt að hóta úrsögn úr NATÓ. Bandaríkjamenn virðast t.d. vissulega hafa tekið þá hótun nokkuð alvarlega en þá kannski ekki eins alvarlega og menn hafa oft haldið á Íslandi.

Þá kann smæðin auðvitað að hafa skipt máli, Ísland var í hlutverki Davíðs gegn Golíati. Hlutlaus áhorfandi utan úr heimi hallast alltaf, að óathuguðu máli, til að halda með Davíð í slíkum slag.

Þetta er fín bók hjá Guðna en helst vildi maður sjá enn ítarlegri rannsókn frá honum, enn dýpri stúdíu. Eftir lestur þessarar bókar sannfærist maður þó enn betur en áður um þá frekar nöpru staðreynd að Íslendingar vilja frekar gera hlutina einir og sýna öllum að þeir séu mestir og bestir í stað þess að ganga þeirri meðalmennsku á hönd að semja við aðra og vinna með öðrum.

Það er auðvitað frábært að fá svona greinasöfn helstu höfunda okkar til þess að kynnast skoðunum, hugmyndaheimi og sýn þeirra. Mætti auðvitað gera meira af því, þó að reyndar sjáist m.a. af þessari bók að stundum eru greinar skammlífur litteratúr sem betur henta sem ádrepur eða athugasemd um atburði liðins tíma og líta því betur út á dagblaðapappír en mörgum árum síðar þegar þeim er loks safnað í bók sem þessa.

Ég verð að viðurkenna að þrátt fyrir að ég hafi lagt í lestur bókarinnar allrar þá er ég ekki nema takmarkað hrifinn af Pétri sem greinahöfundi. Finnst þetta langt frá því að vera ein af hans sterku hliðum. Allt of sjaldan á þessum rúmu tvöhundruð síðum hreif hann mig með hugmyndum sínum og nálgunum eða stílsnilld og allt of sjaldan gerði hann það sem góðir greinarhöfundar gera; hrista upp í manni, kynna mann fyrir nýju sjónarhorni, blása manni anda í brjóst og sannfæra mann eða láta mann efast um eitt eða annað.

Engin ástæða til að rekja söguþráð eða ræða þetta eitthvað frekar. Þetta er bara voða fínt, algjörlega í efsta klassanum á hinum hefðbundna skandinavíska krimma.

Furðustrandir er kannski ekki síður hrakningasaga en glæpasaga og því ef til vill bók sem Erlendur hefði haft smekk fyrir sjálfur. Aftur er kastljósinu beint að Erlendi sem gerir þessa bók langtum betri þeim tveimur sem komu á undan þessari sem voru álíka áhugaverðar og Taggart-þættirnir eftir að Taggart dó. Sögur sem alveg má hlaupa yfir, eiginlega bara tímaeyðsla.

Þessi er hins vegar afar fín, sjálfsagt með þeim allra bestu í þessum bókaflokki sem nú telur, held ég, einar þrettán bækur.

Eiginlega vona ég að Arnaldur ljúki hér sögunni af Erlendi. Það er nefnilega varla hægt að halda áfram eftir þetta og þessi bók er viðeigandi endir.

Ég var dálítið forvitinn um Nesbø og ég er frekar einrænn á það að byrja krimmaseríur á byrjuninni, vitandi það að fyrstu verk slíkra höfunda geta haft ansi mikinn byrjendabrag á sér og þar af leiðandi flæmt hann frá framhaldinu. Það gerðist t.d. þegar ég las á sínum tíma fyrstu Ian Rankin-bókina – mér fannst hann lélegur en hefði sjálfsagt átt að gefa honum byrjendaafslátt.

Það sama verð ég að gefa Nesbø núna. Flagermusmanden er nefnilega frekar léleg og það er ekkert í henni sem sannfærir mann um að þessi sé bestur í norræna krimmanum um þessar mundir. En hann á skilið annan séns – einhvern tíma seinna.

Nánari skoðun leiðir ekki endilega til staðfestingar á svona mýtum enda eru þær flestar fljótuppfundnar og heimatilbúnar og yfirleitt án nokkurs samanburðar við jafnvel nálægustu lönd.

Við erum svo sem alveg ágæt og örugglega um margt hvorki verri né betri en fólk annarra þjóða. Þó er margt við íslenskt samfélag sem gerir þessa mynd af okkur, sem sjálfskipaðir heimsmeistarar í list og frjórri hugsun, ekki sérlega sannfærandi.

Staðreyndin er nefnilega sú að íslenska fámennið og landfræðilega einangrunin leiðir ósjaldan til allt að því kæfandi fábreytni og einsleitni. Þetta birtist t.d. í því að varla er hægt að tala um að fjölmenning eða jaðarmenning sé til á Íslandi. Smáborgarahátturinn veldur því að mikill meirihluti Íslendinga botnar enn ekkert í jaðarmenningarfyrirbærum sem milljónasamfélög sunnar á hnettinum hafa þekkt í áratugi.

Nýlegt dæmi er hústökumenning sem þangað til nýlega einskorðaðist í Reykjavík mestmegnis við útigangsfólk í leit að skjóli fyrir slyddu og slabbi – og er þar af leiðandi ekki menning, heldur viðbragð við neyð. Síðustu misseri hefur þetta fyrirbæri hins vegar holdgerst í litlum hópi fólks sem beinlínis kynnir þetta til sögunnar sem annað hvort lífsstíl eða pólitískan gjörning, líkt og tíðkast hefur í Evrópu og víðar um áratugaskeið. Þar hefur debattinn verið í gangi allan tímann.

Íslensk yfirvöld eða fjölmiðlar virðast hins vegar lítið þekkja til blæbrigða þess hvort að draugfullur róni leggst út í horn í yfirgefnu hreysi eða að allsgáður hópur fólks taki hús yfir í menningarlegum eða pólitískum tilgangi. Nýjasta dæmið um slíkt var plebbalegt innslag á vef Vísis þar sem farið var með kaupanda húss á Bræðraborgarstíg um fasteignina til að hneykslast á og hrista hausinn yfir subbuskapnum í hústökufólkinu sem hreiðrar hafði um sig í tómri eign sem þegar hafði drabbast niður um nokkurt skeið. Greinilega átti að skella allri skuld á þetta subbulega fólk sem gat gerst sekt um aðra eins ósvinnu og að nota autt og ónotað rými og skreyta það þannig að það átti ekki séns á að komast í dauðhreinsaða stílíseringuna í Húsi og híbýlum eða Innliti/útliti.

Enginn spurði hvort að við fyrri eiganda væri kannski frekar að sakast – að kaupa húsnæði sem hann ætlar ekki að halda við. Ekki var heldur í innslaginu talað um smekkleysið sem felst í því að byggja og byggja og byggja án þess að fyrir liggi hver eigi að nota og ekki heldur siðleysið sem felst í því að kaupa húsnæði til að láta það drabbast niður til að geta síðan rifið og braskað og byggt nýtt og stærra og groddalegra.

Þessi togstreita á milli smáborgaraháttar og stórkapítals annars vegar og svo hinna sem vilja storka kerfinu, með réttum eða röngum leiðum, birtist líka annars staðar í íslensku samfélagi með álíka litlu umburðarlyndi í garð þeirra sem vega að rótum kerfisins.

Það má til dæmis taka dæmi af umræðunni um höfundarrétt andspænis aðgengi að upplýsingum og list og frjálsri sköpun. Meðan umræðan úti í hinum stóra heimi hefur tekið sveigjur og beygjur, hingað og þangað, þá er hin smáborgaralega einsleitni enn þá ansi hreint ráðandi á Íslandi:

Það á að banna að brjóta á höfundarrétti. Punktur. Svo ræðum við það ekkert meir.

Ofríki eignarréttarins í íslenskum þankagangi er slíkt að önnur rök komast varla að. Það jafnvel þó að í þessu tilviki sé í besta falli hægt að tala um slíka einfalda afgreiðslu um algjört bann sem ,,að stinga hausnum í sandinn”. Í stafrænum heimi eru þetta nefnilega álíka viturleg og dugandi viðbrögð og að opna stofugluggann sinn í stórhríð en halda að það komi enginn snjór inn ef maður bara setur landslög um það að hann megi ekki koma inn.

Að einhverju leyti held ég að það sé kynslóðabundið hversu vel fólk áttar sig á þessu. Þeir sem hingað til hafa alist upp í analóg-heimi, þar sem föst tenging var á milli varnings og þeirrar sköpunar eða hugmyndar sem hann innihélt, eiga erfitt með að venjast því að einhver gerist svo ósvífinn að líta ekki lengur þannig á að kvikmynd og vídeóspóla séu órofa heild, tónlist og geisladiskur, skáldsaga og pappír.

Þeir halda að tíminn standi í stað ef þeir bara afneita þeirri staðreynd að skáldverk, tónlist eða kvikmynd eigi sér tilverurétt utan þessara algengu hylkja sinna. Gleyma því kannski þá í leiðinni að vídeóspólurnar voru líka umdeildar á sínum tíma, áttu líka að kippa stoðunum undan öllum hinum skapandi bransa. Bíóið átti að ganga að leikhúsinu dauðu, sjónvarpið átti að ganga að bíóinu dauðu, vídeóspólur áttu að ganga að sjónvarpinu og bíóinu dauðu og nú á ólöglegt dánlód víst að drepa þetta allt endanlega.

Svo eru þeir til sem átta sig á veruleikanum. Sem er þessi:

Netið hefur í dag búið til vettvang þar sem allt er opið öllum – bara að því gefnu að einn einasti maður setji upplýsingar eða skrár inn á síðuna sína. Eftir það er ekkert því tæknilega til fyrirstöðu að öll heimsbyggðin geti sótt upplýsingarnar og skrárnar þangað. Þetta er auðvitað ekkert minna en bylting í heimi þar sem venjulegur maður gat áður í mesta lagi kóperað eitt afrit af orginalnum í einu – og þá yfirleitt með talsvert meiri fyrirhöfn en felst í því nú að styðja lauflétt á einn “download”-reit á tölvuskjánum.

Ekkert minna en bylting og bylting er það sannarlega. Það er ekki ofmælt að segja að þetta hafi gjörbreytt öllum lífsháttum fólks, hlutirnir liggja ekki lengur bara fastbundnir á einhverjum einum ákveðnum stað úti í bæ eða í einni tegund apparats  eða miðils. Í dag gúgglum við, skæpum, sendum viðhengi, tjöttum, dánlódum og strímum. Allt hefur það tekið við af einhverju öðru tímafrekara, óþjálla, dýrara og þröngt miðaðra sem tók upp töluverðan hluta lífs manns svo langt aftur í fortíðinni sem fyrir bara fáeinum árum síðan.

En einhverra hluta vegna virðist þessi bylting ekki vekja neinar sérlega miklar pælingar meðal Íslendinga sem þó eiga að vera á heimsmælikvarða í sköpun og nýjungagirni og framúrskarandi list og menningu.

Kannski það séu reyndar bara þeir háværustu sem tjá sig en einhvern veginn heyrir maður bara það eitt úr því horni að þessi nýi veruleiki allur hafi í för með sér aðför að höfundarrétti og sé því slæmur. Þetta er undarlegt viðhorf af því að það blasir ekki beinlínis við að íslenskir listamenn hafi verið að keyra peningabúntin vegna gróðans af stússi sínu heim í hjólbörum gegnum tíðina. Það er því spurning hvort þeir hafi gert það upp við sig hvort þeir séu í raun að tapa einhverju fjárhagslega. Raunar hafa ýmsar rannsóknir undanfarin ár sýnt hið gagnstæða, listamenn græða meira í dag á tímum dánlóds en áður.

Að einhverju leyti er þetta líka furðu sjálfhverft viðhorf og jafnvel ósamrýmanlegt. Snýst um að hver passi sitt en fái samt sem áður að halda því áfram að nota frá öðrum í sínum verkum enda hlýtur það að vera óhjákvæmilegt hverri sköpun að verða fyrir áhrifum frá öðrum og bræða þau áhrif inn í sín verk. Nema að menn séu enn þá á þessu svona fremur leiðigjarna snillingsdýrkendatímabili sem snýst um að trúa á ofurmenni sem, líkt og guðir, skapa allt úr engu. Flestir þroskast frá svoleiðis vitleysu í síðasta lagi fljótlega upp úr menntaskólatímabilinu.

Þetta smáborgaralega viðhorf var samt rofið af alla vega einum íslenskum listamanni um daginn. Og auðvitað var það Eiríkur Örn Norðdahl sem opnaði rauf og hleypti sínu vestfirska roki inn í staðnað loft stássstofunnar.

Ég get ekki sagt að ég hafi alltaf verið jafn ánægður með allt sem ég hef lesið eftir Eirík Örn Norðdahl. Hins vegar getur maður lítið annað getað gert en dáðst að atorkunni í honum gegnum tíðina, hversu duglegur hann er við að storka sjálfum sér og öðrum og hversu sívirkur hann er í því að leita nýrra leiða í listrænni sköpun og hafa jafnvel frumkvæði að því að kynna hluti fyrir íslenskum listunnendum.

Debatrit hans Ást er þjófnaður syndir gegn straumnum í íslensku listalífi á svo margan hátt. Ekki bara sendir Eiríkur Örn frá sér hraðsoðið debatrit um málefni líðandi stundar, eins og algengt er erlendis, heldur fer hann líka nútímalegar leiðir í útgáfunni og nýtir sér á allan hátt hinn alltumlykjandi stafræna veruleika.

Hann byrjaði á því að blogga bókina, breytti henni svo í bók, póstaði reglulega úr henni á Facebook á meðan ritun stóð og svo þegar allt var klárt þá setti hann allt á vefinn sinn og sagði: vessgú, hirðið – en borgið ef þið tímið. Svo setti hann ritið líka upp sem bók og bauð upp á að panta á vefnum Lulu þar sem konseptið er að maður pantar bók og hún er þá sérstaklega búin til fyrir mann: prentað eftir pöntun (print-on-demand).

Ég frétti af bókinni eftir þessum leiðum Eiríks á framleiðslustiginu og pantaði mér bókina á Lulu – í fyrsta skipti sem ég prófa það.

Innihaldið er þó það sem er allra mest spennandi við bók Eiríks Arnar. Hann tekst á við umræðu um höfundarréttinn í stafrænum veruleika. Og þekki maður Eirík rétt þá veit maður að hann verður seint sakaður um smáborgalegan þankagang.

Ég var svolítið banginn þegar ég hóf lesturinn því að ég hef, eins og sagt var í upphafi, verið mishrifinn af þeim verkum sem ég hef hingað til lesið eftir Eirík.

Óttinn í upphafi lestrar hvarf strax. Eiríkur hremmir lesandann frá byrjun, mig alla vega, og allar þær 155 blaðsíður sem kverið er rígheldur hann manni við efnið, vekur upp hjá manni þanka, bryddar upp á því sem maður hafði ekki áttað sig á og skerpir á hugsun manns og skoðunum á þessu álitamáli sem samband höfundarréttar og sköpunar er. Svona vel hefur enginn íslenskur höfundur gert í debatriti, ekki svo ég hafi lesið alla vega, síðan að Andri Snær kom fram með Draumalandið (ekki það reyndar að debatrit eftir íslenska rithöfunda komi út í tugatali ár hvert).

Eiginlega langar mann í svona umfjöllun að endursegja bara alla bókina, öll dæmin sem Eiríkur tínir til, hér verður látið duga að nefna nokkur og velta vöngum í kringum þau.

Eiríkur ræðir það í upphafi ritsins hversu kjánalegt það er að leggja að jöfnu stuld á hylki listaverks og listaverkinu sjálfu. Hann nefnir dæmi úr eigin lífi, þegar hann stal bókum af Héraðsbókasafni Vestfjarða sem unglingur. Hann segist sjá eftir því í dag og skammast sín niður í tær. Hins vegar, segir hann, að ef hann hefði getað klónað eintökin og tekið síðan klónaða eintakið með sér heim og skilið originalinn eftir óhreyfðan uppi í hillu, þá hefði hann ekki hikað.

Flestir sjá enda muninn. Og það er einmitt þarna sem hundurinn liggur grafinn. Sjálfur keypti ég mér, eins og fyrr sagði, bókina hans Eiríks á Lulu. Mest megnis af því að mig langaði í gripinn, af því að mér finnst óþægilegt að lesa bækur af venjulegum tölvuskjá og svo hafði ég ekkert á móti því að styrkja fátækt skáld í Norður-Finnlandi um nokkrar krónur svo hann geti safnað sér fyrir loðhúfu eða vettlingum í kuldaköstunum þar um slóðir.

En svo gerðist það líka að ég var að skrifa part af þessari langloku minni en skildi bókina eftir á öðrum stað. Þurfti samt að fletta upp í henni. Fór þá á síðuna hans Eiríks og dánlódaði pdf-eintaki af henni þar. (Og til að bíta höfuðið af skömminni kóperaði ég kápumyndina af bókinni hans af vefnum hans, án leyfis, og setti inn í þessa bloggfærslu, með tilheyrandi tekjumissi fyrir kápuhönnuð og fjölskyldu hans.)

Eiríkur gaf reyndar öllum leyfi til að dánlóda bókinni en spurði samt hvort fólk væri ekki til í að borga. Átti ég þá að gera það aftur, hafandi þegar keypt mér prentað eintak? Harðir fylgjendur höfundarréttarins myndu segja: já, nó metter vott!

Við Eiríkur myndum hins vegar sjálfsagt báðir segja: nei. Ég tók nefnilega ekkert frá Eiríki, það skrapp ekkert saman hans megin í tölvunni þegar ég dánlódaði mínu pdf-eintaki. Ég náði mér bara í afrit. Hins vegar myndi ég verða fúll ef einhver tæki prentgripinn sem ég pantaði mér á Lulu með sama texta eftir Eirík, því þá væri ég búinn að glata efniskennda gripnum sem mig langaði svo í – jafnvel þó að ég hefði áfram aðgang að textanum annars staðar.

Eiríkur fer í mörgum dæmum yfir það hversu dæmalaust við, aumur pöpullinn, höfum látið ginnast af emósjonal blakkmeili peningaaflanna sem hafa náð að planta inn hjá okkur samviskubiti yfir því að við séum alltaf og ávallt að brjóta höfundarrétt við einföldustu og ólíklegustu athafnir og það sé jafnljótt og að stela úti í búð.

Og líka hvernig peningaöflunum hefur tekist að fá listamennina með sér í lið, þrátt fyrir að fátt bendi til þess (eins og Eiríkur rekur) að það sé listamönnum á nokkurn hátt í hag að standa með eignaréttinum í baráttu við frelsi til sköpunar og þess að njóta sköpunar. Þeir ættu svo klárlega að vera í hinu liðinu! Þó ekki væri nema af þeirri einföldu ástæðu að það er fremur ólíklegt að þorri allra listamann tapi nokkru í peningum á þeim nútímaaðferðum við að nálgast list sem peningaöflin hafa dæmt ólögleg.

Hann fer yfir mörg absúrd dæmi höfundarréttarins og hversu heft við værum ef við gaumgæfðum ávallt hvort við værum að brjóta slíkan rétt og létum það svo stoppa okkur þegar við kæmumst að því að svo væri.

Hann nefnir eitt absúrd dæmi. Hann vantaði einn daginn nauðsynlega graflaxsósu. Mátti hann þá fara á netið og nýta sér uppskrift að graflaxsósu þaðan sem hugsanlega hefur verið sett ólöglega inn á netið? Má hann, þegar hann kemst að því að hann vantar dijon-sinnep í uppskriftina, búa til sitt eigið dijon-sinnep? Er hann þá að ganga á lögbundinn eignarrétt einhverrar auðugrar sinnepsfjölskyldu í Frakklandi, svipta hana prósentu sem hún á skilið af sölugróðanum vegna sinnepssköpunar sinnar? Má hann, þegar hann kemst að því að hann vantar Tabasco í dijon-sinnepið sitt, brugga sína eigin sjóræningjaútgáfu af Tabascoi? Er það eins og að stela úti í búð?

Absúrd dæmi, segir einhver, en skiptum dijon-sinnepinu og öllu hinu út fyrir það að spila lag með Lady Gaga í partíi af Youtube, spila Bítlalag fyrir pabba sinn á gítar í stórafmæli og deila mynd af Andrési önd á veggnum sínum á Facebook. Allt kolólögleg notkun á höfundarréttarvörðu efni og alveg eins og að stela úti í búð – segja peningaöflin.

Ekki einfaldast málið þegar að peningaöflin eru búin að koma því inn í hausinn á manni að það eitt hvort samþykki um birtingu og dánlód liggi fyrir eigi að skera úr um hvort það sé eins og að stela úti í búð þegar maður strímar, dánlódar eða gerir eitthvað annað álíka hræðilegt.

Það er til dæmis hægt að stríma tónlist löglega á vef eins og Spotify. Svo er hægt að gera það ólöglega á vef eins og Grooveshark. Munurinn á Spotify og Grooveshark er hins vegar nánast enginn, þannig séð. Maður flettir upp lögum og spilar þau svo. Og til að gera þetta nú enn flóknara er fullt af dóti sett út á Youtube með fullu samþykki þeirra sem eiga höfundarréttinn en svo er fullt af dóti þar án sama samþykkis. Á maður þá í hvert skipti sem maður þorir að spila lag á Youtube að gaumgæfa að það sé örugglega lögvarinn fulltrúi þess aðila sem á höfundarréttinn að tilteknu listaverki sem setti dótið inn áður en maður þorir að spila það – svo maður forðist nú að drýgja sama glæp og það er að stela úti í búð? Fá svo samviskubit eftir á og þjófkenna sjálfan sig, jafnvel gefa sig fram sjálfviljugur við lögregluna í sínu umdæmi, ef maður hefur gerst sekur um að horfa á eitthvað á Youtube sem einhver annar en þinglýstur og lögvarinn fulltrúi hefur sett þangað inn?

Aðferðir peningaaflanna eru yfirleitt að reikna slíka ,,ólöglega notkun” sem beint tap. Þegar þú hlustar á ólöglegt öpplód á lagi með Lady Gaga á Youtube, reikna peningaöflin það út hversu mikið þau töpuðu á því að þú skyldir ekki hafa keypt lagið í staðinn á iTunes eða geisladiskinn í Skífunni. Sirka sama upphæð sjálfsagt og sinnepsfjölskyldan franska tapaði á því að Eiríkur ákvað að blanda sér eigin versjón af dijon-sinnepi í stað þess að kaupa krukku úti í búð. Eins og að stela dijon-sinnepskrukku úti í búð að búa sér til sitt eigið dijon-sinnep.

Flestir sjá að svona reikningsdæmi gengur engan veginn upp. Eiríkur nefnir sjálfur hversu mikil gígabæt af tónlist hann hefur inni á tölvunni sinni sem hann dánlódað, tékkað á einu sinni eða jafnvel aldrei hlustað á og hent síðan út af því að harði diskurinn er að fyllast. Tónlist sem hann hefði samt aldrei keypti í formi geisladisks úti í búð.

Í raun svipað ferli og að blaða í bók úti í bókabúð sem maður er forvitinn um (gott ef Eiríkur nefnir þetta dæmi ekki líka í bókinni), komast svo að því að mann langar ekki að lesa meira í bókinni og setja hana svo aftur upp í hillu. Hvað tapaði þá bókabúðin miklum peningum á því og öllum hinum bókunum sem þú blaðaðir í en keyptir ekki?

Samkvæmt sömu röksemdafærslu og peningaöflin að baki höfundarrétta stafrænu listaverkanna gætu bókabúðir þá fengið það út að í raun hefði viðkomandi verið líklegur til að kaupa allar fimmtán bækurnar sem hann blaðaði í í sömu bókabúðarheimsókn án þess að kaupa eina einustu. Samanlagður þjófnaður sé því tæpur 50 þúsund kall (hafi hver bók kostað rúman 3000 kall) og þar með hafi þjófurinn á sinni samvisku að hafa gert alla þá sem fá prósentur af sölu bókarinnar fátækari og aumingja fjölskyldur þeirra líka.

Ímyndaða tapið er nefnilega það sama. Eini munurinn er einfaldlega sá að enn sem komið er hafa bækur ,,sloppið tiltölulega vel” frá stafrænu menningunni en það er óðum að breytast með aukinni rafbókavæðingu og betri tækjum til að lesa rafbækur. En það mun breytast og þá verður absúrd-dæmið hér að ofan raunverulegt og við förum að heyra alla prósentuhafa bókanna barma sér yfir því hversu dánlódaða ljóðabókin hans Eiríks Arnar Norðdahls hefði líklega slegið Íslandsmet í sölu þar sem einhver hefði komist að því að henni hefði verið lekið ólöglega á netið og þaðan dánlódað fimmtánþúsund sinnum.

Eiríkur Örn gæti svo skammast yfir því hversu mikið hann hefði tapað og neitað að horfast í augu við það að þó að Eiríkur sé glúrinn höfundur þá er afar ólíklegt að meira en fimm eða tíu prósent þeirra sem af forvitni tóku bókina hans inn í tölvuna sína hafi svo mikið sem kíkt á skjalið sem innihélt textann, hvað það að þau hefðu í raun keypt bókina út í búð, hefði hún staðið þeim til boða. Í þessum útreikningum sínum um tapaðan milljónagróða af ljóðasölu myndi Eiríkur síðan algjörlega neita að horfast í augu við það að í raun voru digital notendur ekki að gera neitt annað en það sem maður gerir úti í bókabúð, taka bókina upp, blaða rétt í henni, leggja hana svo aftur frá sér og gjóa augunum áfram yfir bókaúrvalið og taka upp næstu bók.

Þegar í ljós er komið að listamenn tapa lítið á þessu stafræna vafri nútímans með tilheyrandi dánlódi, strími og öðru, þá er komið að niðurstöðunni:

Hverjir græða þá á heftingu tjáningar, sköpunar og þess að nýta sér tjáningu og sköpun annarra? Hverjir aðrir en peningaöflin?

Spyr sá sem ekki veit.

Auðvitað skilur maður að hugverk þurfi að njóta verndar og það góða við pælingar Eiríks er að hann segir það nákvæmlega sama og maður hugsar oft sjálfur: Ég hef ekki lausnina. Ég viðurkenni að þetta er flókið og margrætt og afstætt og það eru til bæði góð með- og mótrök.

En allir þeir sem ekki beinlínis aðhyllast fasisma vilja gjarnan lifa í heimi sem einmitt er flókinn, margræður og afstæður. Þar sem endlösung er ekki til neins staðar, bara deigla og debatt fram og til baka.

Við getum auðvitað farið endalaust áfram í hina áttina – sett löggur á hvert götuhorn til að tryggja að enginn fari yfir á rauðu ljósi af því að við vitum öll að það er bannað að fara yfir á rauðu. Það myndi líkast til tryggja að enginn raskaði almannaró framar með því að fara yfir á rauðu. En viljum við það? Finnst okkur það borga sig?

Regluverðir samfélagsins geta haldið áfram út í það endalausa að setja lög um það að það sé bannað að njóta menningar nema í þeirra apparötum, þeirra lókölum, eftir þeirra reglum. Það virkaði kannski ágætlega í fortíðinni meðan að apparötin og lókölin voru lokuð. Þá var hægt að hafa stjórn á ástandinu. En núna eru lokuðu apparötin og lókölin bara farin, eftir stendur yndislegur óendanlegur víðavangur, uppfullur af löglegri og ólöglegri sköpun. Þeir loka einni ólöglegri búllu og þúsund spretta upp í staðinn. Þetta hefur sína galla en kostirnir eru samt milljón sinnum fleiri.

Og þá er það bara að sjá hvort að forsvarsmenn einarðs höfundarréttar nó-metter-vott ætla áfram að standa hér og þar á þessum óndanlega og galopna víðavangi með hausinn hálfan ofan í sandinum og öskra út í himinblámann, flestum til furðu: ,,Fariði, þetta er einkalóð!”.

Eða hvort þeir hyggjast sætta sig við hinn nýja veruleika, eins og þeir framsýnustu þeirra hafa reyndar þegar gert, mætast einhvers staðar á miðri leið og nýta sér möguleika síbreytilegs og spennandi samtíma og framtíðar sér í hag.

Fyrsta bók Nessers í kvartett (skilst mér) um rannsóknarlögreglumanninn Gunnar Barbarotti í skáldaða smápleisinu Kymlinge í vestanverðri Svíþjóð. Þetta er bara dæmigert innihaldslaust meðalstöff, eins og allt þetta fjöldaframleidda skandinavíska krimmadót er yfirleitt. Alveg jafn fyrirsjáanlegt og hamborgari og kók. En stundum langar mann einmitt í fyrirsjáanlegan hamborgara og kók. Og þá er þetta fínt.

Ekkert meira um það að segja svo sem. Getur vel verið að maður renni sér í gegnum restina af þessum kvartett. Margt verra hægt að gera.

Það er hins vegar kannski óalgengara að karlar gefi konum sínum í þessum tilgangi bók um sögu Kvennalistans. En það gerði ég hérna um árið. Ber reyndar að taka fram að þiggjandinn var mjög ánægður og las bókina upp til agna.

En bók Kristínar Jónsdóttur, ,,Hlustaðu á þína innri rödd”, hefur samt beðið mín fjögur ár upp í bókahillu þar til um daginn að ég greip í hana og las. 

Kristín fer í þessu riti skilmerkilega yfir mótun og upphafsár Kvennaframboðs í Reykjavík og Kvennalista. Sú saga er mestmegnis rakin til 1987 en í lokin fylgir eftirmáli þar sem skautað er yfir það sem síðan gerðist og allt þangað til að Kvennalistinn rann inn í Samfylkinguna rétt fyrir síðustu aldamót.

Það er athyglisvert að lesa bók Kristínar og bæði rifja upp fyrir manni það sem maður þekkti að einhverju leyti og eins opinbera það fyrir manni sem maður vissi ekki. Ég hafði til dæmis ekki gert mér grein fyrir því að Kvennaframboðið í Reykjavík (og annars staðar) hefði í raun verið aðskilin eining frá Kvennalistanum í upphafi (síðar meir sameinuðust þessi öfl reyndar og kannski lá það líka alltaf í loftinu).

Einnig er athyglisvert að sjá hversu mikið áherslurnar í femínisma hafa breyst á þeim árum sem liðin eru og endurspeglast á nokkurn hátt í þeim hugmyndafræðilegu átökum sem fara að ágerast eftir því sem líður á starfstíma Kvennalistans. Raunar hefði verið athyglisvert að fá að heyra meira um það því að í raun er það fyrst í eftirmála sem Kristín fer að gera almennilega grein fyrir þeim ólíku útgáfum femínisma sem þarna tókust á. Mæðrahyggjan og ákveðin eðlishyggja víkur smám saman fyrir hugmyndum um mótunarhyggju og póstmódernískum femínisma.

Þetta leiðir mann að þeirri rökréttu niðurstöðu að Kvennalistinn bar að sjálfsögðu svipmót síns tíma og verður því aldrei aftur endurtekinn í sömu mynd. Það sér maður glöggt á hliðstæðu dæmi frá Svíþjóð þar sem Feministiskt Initiativ (FI), mjög athyglisverður og aðdáunarverður feminískur flokkur Gudrunar Schyman, starfar eftir allt öðrum formerkjum og hugmyndum en Kvennalistinn forðum. FI hefur frá upphafi í raun komið inn í póstmódernísku umræðuna þar sem ungu konurnar undir lok Kvennalistans voru komnar þar sem inn í gender-umræðuna blandast umræðan um kynferði, kynhneigð, fjölskylduform og fleira sem gjörsamlega brýtur upp smáborgaralegar hugmyndir okkar flestra um heterósexúal-tilveru kjarnafjölskyldunnar sem hornstein samfélagsins.

Kvennalistinn var nauðsynlegur á sínum tíma og feminískar áherslur eru það að sjálfsögðu enn og kannski þarf einhvern tíma aftur að stofna stjórnmálaflokk eða kraftmikið afl sem getur fært kynjavíddina á fullu krafti inn í meginstraum umræðunnar. Alla vega sýnir yfirferð bókarinnar það að það var enn fornöld í jafnréttismálum í upphafi níunda áratugarins þegar konurnar tóku málin í sínar hendur og buðu fram. En þá – eins og nú – var samt fólk sem hélt fram að þetta væri óþarf, jafnrétti kynjanna væri löngu komið á. Það var bull þá og það er bull nú.

Stundum hef ég ofmetnast gjörsamlega í hljóðbókarhlustun minni (dæmi: hlustun á 20 diska hljóðbók um sögu Svíþjóðar, tvær skáldsögur eftir Dostojevskíj á sænsku). Nú fór ég hins vegar gjörsamlega yfir strikið:

Alveg síðan í brunakuldanum í febrúar og fram í stuttbuxnatíð núna í júní hef ég hjólað um, vaskað upp, brotið saman þvott, verslað og hlaupið með 1100 blaðsíðna drápstólið The Great War for Civilisation eftir Robert Fisk í eyrunum – og já, á sænsku.

Sá sem skrifar bækur upp á 1100 blaðsíður er yfirleitt haldinn einhverjum stórkostlegum ranghugmyndum um eigin hæfileika sem rithöfundur eða er með skíthræddan ritstjóra sem þorir ekki að móðga höfundinn með blóðugum niðurskurði á handritinu svo úr verði læsileg bók. En svo eru til undantekningar, bækur sem vel þola það að vera 1100 blaðsíður af því að þær eru bara svo góðar.

Og bók Roberts Fisks fer þá væntanlega í seinni flokkinn, meistaraverk sem er undantekningin frá reglunni?

Nei, reyndar ekki.

Þetta er hundleiðinleg langloka breska blaðamannsins Roberts Fisk, allt allt allt allt of langt. Hann fer yfir allt sviðið, öll stríðin sem hann hefur upplifað undanfarna rúma þrjá áratugi sem breskur fréttaritari í heimshlutanum sem við í Vestrinu köllum Miðausturlönd. Það væri út af fyrir sig nógu áhugavert ef að Fisk væri ekki svona óbærilega óþolandi og leiðinlegur rithöfundur.

Hann talar svo sem yfirleitt fyrir ,,réttum” málstað, það er ekki það. En honum finnst á hverri einustu blaðsíðu ástæða til að margtaka eigin meiningu á hverju einasta smáatriði, uppfullur af heilagri reiði, staglast á hlutum aftur og aftur og lætur aldrei lesandanum eftir eitt einasta tækifæri til að draga eigin ályktanir um nokkurn skapaðan hlut.

Fisk fellur í sama flokk og menn á borð við Chomsky og fleira debattöra og intellektúalla lengst til vinstri hvað það varðar að það er svo skrítið við þá að þeir eru eiginlega nákvæmlega jafnmiklir realistar í alþjóðastjórnmálum og þeir lengst til hægri. Munurinn á þessum vinstri debattörum og þeim til hægri er hins vegar sá að þeir, í sinni skinhelgi, telja sjálfa sig vera ídealista en alla aðra realista. Þeim finnst þeir yfirleitt alltaf hafa rétt fyrir sér, tala í nafni mannúðar og réttlætis, en smíða alltaf verstu samsæriskenningar um alla hina og setja hlutina alltaf þannig upp að flestallir valdamenn séu samansúrruð illmenni sem alltaf hafa það versta í hyggju í öllum tilvikum.

Fisk gagnrýnir ráðamenn alltaf fyrir allt og alltaf með stærstu orðum sem hann á til, verður stundum eins og Jónas Kristjánsson í sínum mesta bloggham. Þetta verður svona ,,Damned if you do, damned if you don’t” – hann gagnrýnir alla möguleika ákvörðunarinnar líkt og allir kostir séu ávallt þeir verstu. Gagnrýni er auðvitað hornsteinn í starfi blaðamanna en þegar að allt er alltaf gagnrýnt í efstastigi þá fer hljómurinn að verða holur.

Fisk er ef til vill frábær blaðamaður en hann er skelfilegur rithöfundur og það að hlusta á bókina hans er svona svipað og lenda í matarboði með manneskju með sterkar skoðanir sem talar allan tímann og tekur yfir allar samræður.

Þetta eru auðvitað 1100 blaðsíður af miklum fróðleik, skelfilegum lýsingum á örlögum saklauss fólks sem er peð í valdatafli ólíkra og misfagurra afla sem berjast um völdin í þessum heimshluta með tilheyrandi stríðum, fjöldamorðum, þjóðernishreinsunum og öðru ófögru.

En það er ekki nóg að hafa góðan efnivið í sögu. Maður verður líka að kunna að segja hana. Það kunna meistarar eins og Ryszard Kapuscinski, pólskur kollegi Roberts Fisks. Það kann Robert Fisk hins vegar ekki. Meiri klunni á ritvellinum er vandfundinn.

Og af hverju var ég þá að hlusta á þetta allt saman? Það er mjög góð spurning. Sjálfsagt einhver þrjóska, þegar maður er kominn 500 blaðsíður inn í svona múrstein þá fer manni að líða eins og berleggjaður að vaða yfir straumharða á, maður vill frekar bara vaða alveg yfir í staðinn fyrir að snúa við.

Hann er of pródúktívur og það bitnar stundum á gæðunum. Það koma reglulega frá honum algjör snilldarverk en þess á milli koma bækur sem eru allt frá því að vera algjörlega misheppnaðar til þess að vera svona eitthvað meðaldót sem höfundur á borð við Auster á að skilja eftir í skúffunni.

Invisible finnst mér vera ein af þessum meðalbókum sem ekki ná alveg þeim klassa sem Auster, þegar hann er bestur, státar af.

Invisible er frá 2009 og ég held ég fari rétt með það að hún sé hans næstnýjasta skáldsaga. Það er margt kunnuglegt Auster-aðdáendum í þessari bók. Auster fer inn og út úr rammasögum og skekkir þær síðan og skælir á hugvitsamlegan hátt, eins og hann er svo vanur.

Og þetta byrjar vissulega mjög vel og lengst af finnst manni þetta líta út fyrir að vera enn ein Auster-snilldin. En svo drabbast þetta einhvern veginn niður og verður bara svona lala.

Ég er búinn að vera dálítið upptekinn af Auster núna undanfarna mánuði út af kvöldinu með honum í maí hér úti í Kaupmannahöfn sem ég sótti. Búinn að lesa tvær bækur á stuttum tíma og pæla dálítið hressilega í honum.

En nú held ég að það gerist sem alltaf gerist þegar ég verð fyrir nettum vonbrigðum með Auster-bók, ég kasta honum út í horn í dágóðan tíma en enduruppgötva hann síðan næst þegar að ég fæ lystina og þá oftar en ekki með annarri skáldsögu eftir hann sem aftur sannar fyrir mér þvílíkur meistari hann er.

Hreinsun er um margt magnaður lestur. Sögusviðið er auðvitað magnað, Eistland í forgrunni en öll austurblokkin og sovétsystemið hryllilega allt um lykjandi og eftir hrun kommúnismans fara aðrir bandítar að terrórísa fórnarlömb sín – í þetta sinn glæpamenn sem nýta sér neyð, meðal annars með því að hneppa stúlkur í mansal; nútímafangelsi, þrældóm og pyndingar.

Maður gerir sér grein fyrir því, enn einu sinni, hvílíkur hryllingur það var að lenda ,,öfugu megin” við járntjaldið eftir stríð. Stríðinu lýkur en ógninni lýkur aldrei – og kannski ekki stríðinu heldur. Ekki sér maður alla vega greinilega einhver skil við stríðslok í Eistlandi, eins og myndin er dregin upp í skáldsögu Oksanens.

Aliide, gamla konan og önnur aðalpersóna sögunnar, er geysilega flottur karakter. Hún fremur sín voðaverk en einhvern veginn mætir hún líka skilningi lesandans því að hún er bæði fangi eigin óhamingju og þráhyggju en kannski ekki síður eitt af milljónum dæma um einstaklinga sem verða að redda sér og verða kannski aðeins verri manneskjur til þess en þær hefðu orðið í mannvænlegra samfélagi þar sem lífið snýst ekki um að koma sjálfum sér upp úr dýinu með því að ná viðspyrnu á einhverjum öðrum sem þá sekkur.

Það sýnir kannski hversu heimurinn er ljótur að manni finnst maður vera farinn að kannast við sögu Zöru, hvort sem er úr kvikmyndum á borð við Lilyu-4-ever eftir Lukas Moodyson eða bara fréttaskýringum af ömurlegu hlutskipti fórnarlamba kynlífsþrælkunar. Það gerir sögu Zöru þó ekki minna sláandi fyrir vikið.

Að öllu þessu sögðu þá verð ég samt að segja að ég bjóst við einhverju enn þá magnaðra af þessari margumtöluðu og margfalt lofuðu verðlaunabók. Mér fannst þetta gott en það vantaði samt eitthvað upp á að yrði jafn algjörlega uppnuminn og margir virðast hafa orðið. Kannski er ég að missa af einhverju. Kannski er þetta líka gamla dæmið um það þegar maður skrúfar væntingar alveg upp á efsta stig – stundum er betra að koma bara með tómt borð að svona lestri og láta koma sér jákvætt á óvart.

The Red Notebook er eiginlega tilvalin til lestrar fyrir þá sem eru að fara á uppákomu með honum. Þetta er bók sem ég lengi ætlað mér að lesa, er samsuða styttri texta eftir hann, ritgerða og fáeinna viðtala við hann. Þetta er auðvitað dálítið mistækt og hefur kannski ekki beint neitt fagurfræðilegt gildi enda grunar mig að tilgangurinn sé meira að kynna lesandann betur fyrir höfundinum. Og það tekst alveg ágætlega, þó að maður telji sig nú reyndar vera farinn að þekkja Paul Auster ansi vel.

Þessi bók er líklega sirka 15-20 ára gömul þannig að það hefur náttúrlega ýmislegt gerst á hans ferli síðan þessi bók kom út og það mætti að ósekju henda annarri svona bók út þar sem maður gæti t.d. lesið pælingar um flott verk á borð við The Book of Illusions og Brooklyn Follies.

En sem sagt, eykur bara tilhlökkunina að sjá Auster að lesa þessa bók.

Bragi Ólafsson hefur alveg einstakt lag á því að leiða mann inn í sögu sem manni er nánast farið að hundleiðast að lesa þegar maður smám saman áttar sig á því að hann er að draga mann undir eitthvað yfirborð, hlaða allt undirliggjandi spennu og óvissu og hálfgerðri mystík (hver man t.d. ekki eftir stigmögnun ráðgátunnar um dularfulla skóparið úti á gangi í Samkvæmisleikjum eða blettinum á hótelgólfinu í Sendiherranum?).

Bragi skilur mann raunar eftir í lausu lofti nánast alla þessa sögu, allt þangað til í blálokin, maður er eiginlega í lausu lofti með allt, meira að segja af hverju er verið að segja þessa sögu yfirhöfuð. En, eins og fyrr sagði, þetta held ég að sé dæmigerð bók sem opnast fyrst við annan lestur. Og kannski hefði maður gott af því að lesa bækur oftar en einu sinni, ef það væri ekki alltaf í manni þessi fjárans óeirð að vaða alltaf næst í eitthvað annað og nýtt.

Afhjúpunin í lokin gerir það að verkum að maður bíður spenntur eftir þriðja þætti þessa fjórleiks Braga sem byrjaði á Sendiherranum þar sem væntanlega kemur betur í ljós hvort að Handritið var í raun bara útúrdúr eða fabúlasjón. Var Sendiherrann það þá kannski líka?

Kannski hin ísmeygilega óreiða aukist bara enn í næsta hluta. Það væri Braga líkt.

Nú var það Fóstbræðra saga.

Fóstbræðra saga greinir sig frá hinum að því leyti að ég var að kynnast henni í allra fyrsta sinn. Hinar tvær voru meðal þeirra sem maður las í menntaskóla, náði þá kannski alltaf utan um þessi stóru og miklu verk en endurkynni við þau voru ánægjuleg og váku með manni forvitni. Þetta eru miklir sagnaheimar.

Ég var nú ekki eins hrifinn af Fóstbræðra sögu, hún er einhvern veginn ekki jafn stór í sniðum og þessar allrar stærstu Íslendingasögur og svo þarf maður kannski aðeins meira en eina hlustun til að komast almennilega inn í svona verk. Upplestur Erlings Gíslasonar var þó góður, fullur af innlifun.

Þessi skyndikynni eru þó athyglisvert um margt, t.d. er þess virði að velta því fyrir sér hvort lýsingin á þeim fóstbræðrum Þorgeiri og Þormóði er í alvöru háðsádeila, eins og hugmyndir virðast vera um eftir að Halldór Laxness lagði út frá sögunni á þeim nótum í Gerplu. Eitt er alla vega víst, allur þessi hetjuskapur fornkappanna er afar hjákátlegur og satt best að segja óskaplega þreytandi til lengdar. Eiginlega jafnþreytandi og ofbeldismiðaðir síkópatar með hnyttin tilsvör eru alltaf, hvort sem er í harðhausamynd frá Hollívúdd eða í Íslendingasögu.

Það er spurning hvað verður fyrir valinu að ári. Kannski endurkynni við Laxdælu, sjáum til.

En það verður þá bara að hafa það. Liberty eftir Jakob Ejersbo, síðasti hluti Afríkuþríleiks hans svokallaðs, kórónar stórkostlegt bókmenntaafrek. Þetta eru bókmenntir í algjörum heimsklassa og gera það sem bara bækur í efsta topklassa geta gert: opna fyrir manni heilan heim sem manni var áður huldur og bæta mann og þroska (eða það finnst manni, alla vega).

Þríleikur Ejersbos er, enn sem komið er, bara til á dönsku en ég yrði ekki undrandi á því að sjá þessar bækur breiðast út um allan heim og verða það sem þær eru raunar nú þegar: sannkallaðar heimsbókmenntir og instant klassík.

Liberty er um það bil 700 blaðsíðna lokaþáttur 1300 síðna þríleiks sem hverfist einkum um afkvæmi starfsmanna vestrænna þróunarsamvinnustofnana í Tansaníu á níunda áratug síðustu aldar. Mestmegnis sjáum við af dönskum og sænskum fjölskyldum við þessar aðstæður en fyrsta bókin fókuserar reyndar aðallega á enska unglingsstúlku og miðbókin inniheldur frásagnir af rótlausum afkvæmum héðan og þaðan sem miserftitt eiga með að finna sjálf sig í Tansaníu og á öðrum slóðum sem örlögin þeyta þeim á.

Í Liberty eru sögumennirnir tveir, annars vegar hinn danski Christian sem kemur ásamt foreldrum sínum til Tansaníu á frumunglingsárum sínum og bögglast með það næstu árin hvað sé ,,heima“ fyrir hann. Hinn sögumaðurinn er tansaníski unglingurinn Marcus sem starfar inni á heimili sænskrar fjölskyldu á staðnum og er, þrátt fyrir ungan aldur, nánast eini fasti punkturinn í lífi tveggja barna hinna mjög svo dysfúnksjónal hjóna heimilisins.

Við fylgjum þeim báðum frá unglingsárum og til fyrstu fullorðinsáranna og hvernig vonir þeirrar molna smám saman niður í lífsins ólgusjó. Marcus dreymir stöðugt um að staða hans geti að einhverju leyti leitt til hins stóra gegnumbrots; tækifæris til að komast til Evrópu. Stöðug svik verða hins vegar til þess að sá draumur frestast alltaf aðeins lengur.

Áföll í fjölskyldu Christians verða til þess að fjölskylda hans leysist upp í frumeindir og rótleysi hans er algjört. Hann reynir að festa rætur í Tansaníu en umhverfið ætlast til annars af honum og hann er sendur til Danmerkur til náms. Lýsingin á því þegar hann kemur aftur til Evrópu eftir nokkurra ára dvöl í Afríku er mögnuð, sérstaklega sena í Hollandi þar sem Christian lýsir umhverfinu sem vísindaskáldsögu, allt sé svo hreint og strokið, meira að segja grasið á flötunum fyrir utan hótelið sem hann gistir á er eins og gólfteppi.

Hann passar ekki lengur inn í Danmörku, stingur af þaðan og gerir aðra tilraun til að koma sér fyrir í Tansaníu og starta ferli sem plötusnúður á diskótekum borgarinnar sem hann heldur til í. Það reynist allt annað en auðvelt.

Liberty tekst á snilldarlegan hátt að gefa lesandanum innsýn í gríðarlega mikinn epískan sagnaheim. Lesandinn áttar sig á valdasamhenginu milli Evrópubúanna sem alltaf hafa hreðjatökin og geta alltaf stungið af ef þeir nenna þessu ekki lengur og svo svörtu Afríkubúanna sem reyna af miskunnarleysi að feta sig upp hinn samfélagslega stiga, helst alla leið til hins vestræna heims. Ég hef alltaf látið hugtakið ,,þróunarsamvinna“ fara í taugarnar á mér og geri það enn meira eftir lestur Liberty. ,,Samvinna“ byggist nefnilega á aðilum með álíka mikið valdahlutfall. Í þróunarsamvinnu ráða Vesturlönd og hinir verða að standa og sitja eins og þeir vilja sem veifa peningapungnum. Segjum það bara alveg eins og það er, slík samskipti eiga ekkert skylt við samvinnu og eru bara nefnd því nafni til að allt dótaríið hljómi meira pólitíkallí korrekt.

Í Liberty sjáum við hvernig hið nýja umhverfi beitir hvíta fólkinu í valdagráðug skrímsli sem verða háð því að lifa við aðstæður þar sem þau geta lifað eins og greifar og greifynjur og komið fram við innfædda eins og þræla. Þess vegna eiga þau erfitt með að snúa aftur til Evrópu til óbreytts millistéttarlífs en aftur á móti er tilveran í Afríku þeim alltaf jafn framandi, þau lifa sínu aðskilda lífi frá hinum 99,9 prósentunum á sínum vökvuðu flötum, með sinn innflutta mat og í sínum lokuðu golfklúbbum.

Og þeir Evrópubúar sem koma, blautir á bak við eyrun, og vilja bjarga heiminum verða aðhlátursefni hinna, bæði hvítra og svartra. Og þeir sem reyna að líta á hina innfæddu sem jafnréttháa meðbræður sína og systur og sjálfa sig sem hluta af þeirra samfélagi, þeir daga uppi í því að skilgreina heiminn ólíkt öllum öðrum og mæta því litlu annað en tortryggni og skilningsleysi og daga að lokum uppi með nálgun sína. Þetta er að mörgu leyti staða Christians í bókinni

Maður veit auðvitað ekkert hversu ,,sönn“ myndin er sem Ejersbo gefur af Afríku. En hún virkar ansi sannfærandi, sérstaklega með það í huga að Ejersbo bjó sjálfur sem unglingur á svipuðum slóðum og í sömuheimi bókarinnar. Maður finnur fyrir hitanum og rykinu, lyktinni. Manni finnst maður upplifa daglegt líf í Afríku, ekki svart-hvítt eins og í stuttum fréttainnslögum, heldur út frá öllum sjónarhornum. Oft er því haldið fram að maður kynnist slíku í ýmsum heimsfrægum bókum síðustu ára (Flugdrekahlauparinn, bækur hins egypska Al-Aswanys og fleiri) en munurinn á Afríkuþríleik Ejersbos og þessum innan svigans er að allt hitt er afar billegur litteratúr sem er seldur út á sögusviðið og lítið annað og gefur manni því lítið.

Afríkuþríleikurinn er hins vegar stórkostlegt bókmenntaafrek – epísk snilld, ekkert minna.

Præsidenten er almenn yfirferð yfir forsætisráðherratíð Foghs 2001-2009 með örlítilli forsögu og yfirliti yfir það sem síðan gerðist. Það kemur svo sem ekkert sérstaklega nýtt fram í þessari bók en þetta er samt ágætis yfirlit og analýsa á þessum vægast sagt mjög reglusama og agaða forsætisráðherra. Það eru til margar góðar sögur af nánast sjúklegri reglusemi og stífni hans. Ein, sem ég hafði ekki heyrt áður, kemur fram í þessari bók. Hún er einhvern veginn svona: Þegar að Fogh var formaður ungliðahreyfingar Venstre (flokksins síns) skrifaði hann 15 þéttskrifaðar síður af reglum hreyfingarinnar. Meðal annars voru settar stífar reglur um það hvernig ætti að haga þeim afmörkuðu stundum sem hugsaðar voru í ,,hygge“ (afslappaðar stundir)!

Bókin lýsir því hvernig Fogh hélt um alla þræði í stjórnartíð sinni og hvernig hann náði að stjórna umræðunni í Danmörku allan sinn tíma þannig að enginn andstæðinga hans átti séns í hann. Sem betur fer er þetta ekki einhver mærðarleg lofrulla um Anders Fogh og til dæmis er litið á stuðning hans við Bush og þátttöku í fáránlegum stríðsrekstri hans í Írak mjög gagnrýnum augum.

Þetta er, sem fyrr segir, fín bók fyrir þá sem lítið þekkja til danskra stjórnmála síðustu ára en vilja kynna sér hvað hefur verið í gangi þennan fyrsta áratug 21. aldarinnar í dönsku stjórnmálalífi. Ýmislegt bendir til þess að hægri áratugnum sé að ljúka í danskri pólitík og að vinstriblokkin vinni sigur í kosningum sem boðaðar verða hér í Danmörku einhvern tíma á þessu ári.