Listin að lesa eftir Árna Bergmann er bók að mínu skapi. Minnir um margt á sænskar bækur eftir Owe Wikström sem ég hef stundum rennt mér í gegnum á hljóðbók. Eiga það sameiginlegt að geyma vangaveltur, byggðar á bókmenntum og studdar dæmum héðan og þaðan úr þeim heimi.

Nafn bókar Árna segir raunar nánast allt sem segja þarf en í henni veltir höfundurinn fyrir sér bóklestri, út frá nokkuð persónulegu sjónarhorni. Tónninn er ljúfur og gaumgæfinn og þar lýsir af gáfum og margra áratuga lestrarreynslu. 

Árni nálgast umfjöllunarefnið sitt úr ýmsum áttum og rekur auk þess eigin sögu sem lestrarhestur. Hann segir skemmtilega frá og úr verður mjög fræðandi og vel skrifuð frásögn sem hittir beint í mark hjá áhugafólki um bækur og bóklestur.

***

,,Allt er þegar þrennt er”, er stundum sagt. Nú held ég að ég hafi verið að klára þriðju McEwan bókina mína og þar með er ég farinn að greina klárt ákveðið mynstur í þeim - nánast formúlu. Eitthvað ákveðið þema, sem yfirleitt tengist fagi eða sérþekkingu aðalpersónunnar, er nokkuð gegnumgangandi í frásögn hennar. Síðan verður einhver atburður, yfirleitt eitthvað meiri háttar sjokk, til þess að snúa frásögninni hægt og rólega hraðar og hraðar þangað til að þetta er orðið hálfgerður þriller í lokin með einhverju óskaplegu uppgjöri.

Ég ætla ekki að fara í söguþráð bókarinnar. Fólk getur kynnt sér hann sjálft hér og þar á upplýsingasíðum á vefnum. Læt nægja að segja það sem ég hef þegar sagt: allt í týpískum McEwan-stíl.

Enduring Love geldur fyrir það hjá mér að ég las hana á löngum tíma, tók hana upp og lagði frá mér. Ekki það að bókin ríghaldi ekki, hún lenti bara aftarlega í forgangsröðinni. En það gerir það kannski að verkum að mér fannst hún ef til vill síst af þessum þremur bókum sem ég hef lesið eftir hann. Amsterdam og Saturday finnst mér því betri.

Þetta er allt frábærlega gert hjá honum en ég get ekki neitað því að ég fer ef til vill að fá leið á þessari formúlu hans ef hún birtist svona um það bil nákvæmlega eins í mikið fleiri bókum. Afbragðshöfundur eins og McEwan á samt skilið annan séns hjá manni - ef ekki fleiri. 

**1/2

Um daginn var ég að hlusta á uppáhaldsútvarpsþáttinn minn, Konflikt í sænska ríkisútvarpinu. Umfjöllunarefnið var Ísrael, svo sem út frá þessum vanalega vinkli, þ.e. um átökin öll og hvort eða hvenær þeim linni nokkurn tíma. En þá barst í tal að sjálfsagt væri ekki að finna nokkurs staðar rithöfunasamfélag sem væri jafn pólitískt aktíft (og þá aðallega í friðarhreyfingunni) og í Ísrael.

Þetta rifjaðist upp þegar að ég lauk loks lestri ritgerðakversins Hur man botar en fanatiker þar sem safnað er saman völdum greinum eftir ísraelska rithöfundinn og friðaraktívistann Amos Oz. Umfjöllunarefnið er auðvitað oftar en ekki deilan eilífa við Palestínumenn og sú dílemma sem menn eins og Oz standa frammi fyrir þar sem menn á báðum bógum telja hann svíkja sinn málstað og ekki ganga nógu langt í vörn fyrir þá. Ísraelunum finnst hann halda með Palestínumönnum og svo öfugt. Sérstaklega fannst mér síðasta ritgerð bókarinnar fín áminning um gildi og gæði málamiðlunarinnar. Það eru orð í tíma töluð.

Ég rak mig auðvitað sjálfur á það sem Oz nefnir um það að honum takist aldrei að geðjast öllum. Mér fannst hann nefnilega stundum afsaka og verja málstað Ísraela fullmikið. En það er nú bara þannig.

En allt í allt ágætis lesning og áhugaverð innsýn inn í hugarheim ísraelsku intellígensíunnar og friðarhreyfingarinnar.

**

Það sem Halldór Laxness er fyrir Íslendingum það er Pablo Neruda fyrir Chilebúum. Þegar maður dvelur í nokkra mánuði í Chile er því ekki annað hægt en að fara krókaleið að chileanskri þjóðarsál með því að kynna sér ævi og störf þessa merka skálds.Þess vegna keypti ég mér heilmikinn doðrant á fullt af peningum (bækur í Chile eru hryllilega dýrar - allt annað er meira og minna hræbillegt) í einni af örfáum bókabúðum Santiago sem selur bækur á ensku. Þetta er ævisaga skáldsins, skrifuð af Englendingnum Adam Feinstein og er sögð vera sú ítarlegasta og besta sem komið hefur út á ensku (þá afar óhlutdrægu lýsingu má alla vega lesa á bókarkápunni).Þrátt fyrir nokkrar tilraunir get ég reyndar ekki sagt að mér hafi enn tekist að heillast af skáldskap Neruda. Raunar finnst mér hann hundleiðinlegur og óáhugaverður en sú góða og gilda afsökun kann að vera á því að þýðingarnar séu lélegar. Eins þykir mér lítt til karaktersins Neruda koma. Hann er gríðarlegur hræsnari, er kommúnisti en lifir þó sjálfur í vellystingum, hann deilir hart á fasisma en ver þó með báli og brandi voðaverk eigin átrúðnaðargoða í Sovétinu, jafnvel löngu eftir að allir þeirra glæpir eru öllum ljósir og síðan er hann óþolandi eiginhagsmunaseggur og karlfauskur.

En því verður þó ekki neitað að það er sjarmi yfir honum og 69 ára líf hans var svo ævintýraríkt að stundum er eins og það sé handrit eftir Ian Fleming. Hann hefur líf sitt í litlum bæ í suðurhluta Chile, móðurlaus, alinn upp af stjúpmóður og lestarstjóranum föður hans sem tekur hann með sér í lestarferðir þegar vel liggur á. Ungur og blautur á bak við eyrun flytur hann svo til höfuðborgarinnar Santiago, búinn að bregðast draumum föður síns og gerast skáld og þar með ónytjungur. Þar tekur við bóhematilvera og umgengni við skáld og listamenn borgarinnar í sárri fátækt en mikilli gleði. Sem sagt ósvikið bóhemalíf. Helsti ávöxtur þessa tíma er sjálfsagt frægasta verk hans Tuttugu ástarljóð og einn örvæntingarsöngur.

En hann langar lengra. Hann kemst að hjá utanríkisþjónustunni og er ekki beint sendur á næsta bæ. Hann er nefnilega sendur til Búrma, af öllum stöðu. Fólk getur reynt að ímynda sér hversu framandi það var að halda í sínu fyrstu utanferð alla leið þangað á þriðja áratug síðustu aldar fyrir ungan og óharðnaðan mann. Næstu árin var hann diplómat þar sem nú heitir Sri Lanka, síðan í Indónesíu og Singapúr. Hann lenti í ástarsambandi við sannkallaða ,,femme-fatale”, heimakonu í Búrma, og síðar hitti hann stúlku af hollensku nýlenduherraættum í Indónesíu og giftist henni.

Hann snýr aftur til Chile að lokinni áralangri útlegð en lifir þar við sult og seyru og vill brátt komast út aftur. Í þetta sinn starfar hann fyrir land sitt í Búenos Aires, Barselóna og loks Madríd. Hann vingst á þessum tíma við Lorca og fleiri stórmenni, verður ástfanginn af argentínskri listakonu, tuttugu árum eldri en hann og kemst að lokum upp á kant við Franco og þarf að yfirgefa landið. Næsta stopp er Frakkland þar sem að hann fær m.a. það hlutverk að flytja spænska flóttamenn úr borgarastyrjöldinni til Chile. Á þessum tíma fer smám saman að vakna með honum pólitísk meðvitund og hjarta hans fer að slá allhressilega til vinstri.

En um leið og hann er sjálfum sér til sóma í starfi sínu gegn Francó og fasismanum þá verður hanan sjálfur sér til skammar þegar að hann tekur þátt í því að afneita og hæða franska skáldið André Gide sem hafði snúist gegn kommúnismanum eftir að hafa orðið vitni að hryllilegum gerðum stjórnvaldanna í Moskvu. Það var allt þaggað niður og Gide lenti í aðferð sem best má lýsa sem grófu einelti af hendi fjölda annarra vinstri sinnaðra höfunda. Klárlega skammarblettur. Þetta hámarkaðist á Valencia-ráðstefnunni 1937. Í bókinni er sérstaklega tekið fram að meira að segja fulltrúi frá Íslandi hafi sótt ráðstefnuna. Var það Laxness? Og hvað fannst honum þá? Væri gaman að komast að því. Hannes getur ekki hafa sleppt því að minnast á það. Fletti því upp í næstu Íslandsferð.

Síðan er það Mexíkó. Trotsky er drepinn þar á meðan veru hans stendur og Neruda var sakaður um að hjálpa einum samsærismanna að morði hans að fá hæli í Chile. Seinna á víst reyndar að hafa komið í ljós að viðkomandi hafði lítið með morðið að gera. Neruda fær fregnir af láti dóttur sinnar frá fyrra hjónabandi til Mexíkó.Svo snýr hann aftur heim, leggst í nokkur ferðalög um álfuna sína og skrifar um það mörg og mikil ljóð. Hann er þarna löngu orðinn hardkor stalínisti og gengur í Kommúnistaflokkinn. 1945 er hann kosinn öldungadeildarþingmaður fyrir flokkinn. 1948 breytist hins vegar pólitískt andrúmsloft í Chile. Hálfeinræðiskennd stjórn tekur við sem bannar Kommúnistaflokkinn og hendir mörgum kommúnistum í steininn sem samsærismönnum gegn ríkinu. Þarna hefst ef til vill æsilegasti kaflinn í lífi Neruda, af þó mörgum æsilegum.

Neruda fer nefnilega í felur til að forðast handtöku. Lengi vel heldur hann til í eigin landi, fyrst í Santiago og Valparaíso og síðar í strjálli byggðum sunnar í landinu. En síðan tekur við æsileg og hættileg flóttaferð yfir Andesfjallgarðinn og til Argentínu. Allt tekst þetta en þó þarf hann áfram að hafa varann á sér í Argentínu til að verða ekki framseldur til baka. Neruda flýr til Evrópu með því að nota passa vinar síns. Þar kemur annar vinur hans og nafni raunar, Pablo Picasso, honum til hjálpar og tryggir að Neruda fái tímabundið hæli í Frakklandi. Sökum tímabundna dvalarleyfisins þurfti hann alltaf að yfirgefa Frakkland öðru hvoru og ferðaðist vítt og breytt um Evrópu og raunar til Indlands, Kína og Sovétríkjanna líka.Síðan er það Mexíkó þar sem hann hittir þriðju konuna sína. Fyrst fór samband þeirra leynt, enda Neruda enn í sambandi við konu nr. 2. Það dvöldu meðal annars saman um nokkurra mánaða skeið á Capri við Ítalíustrendur og sú vera varð innblástur í kvikmyndina Il Postino sem vinsæl varð hér fyrir nokkrum árum. Myndin er skáldverk og samskipti póstsins og Neruda áttu sér ekki stað í raunveruleikanum. En Neruda var sem sagt þarna á þessum tíma.

Neruda snýr svo aftur til Chile eftir margra ára útlegð og heldur áfram pólitískum afskiptum sínum sem hámarkast í forsetaframboði 1970. Síðar dró hann sig út úr því framboði og lýsti stuðningi við vin sinn Allende. Hann hélt áfram að dveljast langdvölum erlendis og var þar raunar yfirleitt meiri part ársins og stundum bróðurpart ársins, og þá fyrst og fremst í Evrópu. Áfram koma ljóðabækur hans út og smám saman verður hann að grand, old man í chileönsku þjóðlífi.Hámarki nær auðvitað svo frægð hans þegar að hann hlýtur Nóbelsverðlaunin í bókmenntum 1971.

Allende er kjörinn forseti 1970 og Neruda biður hann að skipa sig sendiherra í París. Það verður úr og þar er hann þangað til krabbamein er farið að gera honum lífið leitt tveimur árum síðar. Hann kemur heim til að deyja og hverfur síðan úr þessari veröld við dramatískar kringumstæður í sjúkrarúmi aðeins tveimur vikum eftir blóðuga herbyltingu skúrksins Pinochets og hans ljóta liðs.

Áfram lifa verk hans og minningu hans er vel haldið á lofti í Chile. Bókin er mjög fín og skemmtileg. Feinstein er ófeiminn við að gagnrýna það sem ámælisvert er í fari Neruda en lýsir yfir aðdáun á öðru, fyrst og fremst skáldskapnum. Fín bók um ótrúlega ævintýralegt líf ljóðskálds.

***

Ein af þessum bókum sem verður stórkostlegt hæp og ein af þessum bókum sem ég er viss um að sé fremur flöt og leiðinleg en enda samt á því að lesa (reyndar hlusta á, því ég er vandlátari á efni sem ég vel mér til lestrar). Fordómarnir staðfestust svona að mestu.

Var búinn að heyra það héðan og þaðan að þetta væri saga sem að væri alls ekki svona dæmigert hæp heldur veitti hún raunverulega alveg svakalega góða innsýn inn í hörmungar afgönsku þjóðarinnar og væri þar að auki bara þrælflott saga. Ég tel mig nú svo sem alls engan sérfræðing í sögu Afganistan, bara alls ekki, en samt sá ég nú ekki alveg hverju þessu bók bætti svona stórkostlega við það sem áður var vitað um áratugalangar hörmungar þessarar stríðshrjáðu þjóðar.

Ekki það, þetta var svo sem ágætis frásögn svona þannig séð. En samt - eins og margt að því sem hlýtur svona ofboðslegt hæp þá er innistæðan fyrir því alls ekki nóg. Þetta er fremur flatt og óspennandi.

En jújú, lala svona kannski. Sæmilegar afþreyingarbókmenntir.

**

Parísarlýsingar eru draumórakenndum sveimhugum eins og mér mjög að skapi. Fyrir fáeinum árum lá ég kylliflatur fyrir Veislu í farángrinum eftir Hemingway og drakk í mig stemninguna sem að þar var dregin upp af París um það bil á þriðja áratug síðustu aldar. París birtist manni þar ljóslifandi í sinni rómuðustu mynd og þrátt fyrir að ég hafi nú bara nokkurra daga túristareynslu af borginni við Signu þá skilur maður vel það aðdráttarafl sem staðurinn hefur haft á fólk gegnum áratugina og aldirnar.

Sá sem helst er kenndur við París af íslenskum rithöfundum er vitanlega Sigurður Pálsson. Því var tímabært að fá loks Minnisbók frá Parísarárum hans. Bókin er afar heillandi lestur, dregur upp lifandi mynd af borginni, viðburðum og fólkinu sem París gisti, tímabundið eða til langframa. Ákveðinn tíðarandi ‘68-kynslóðarinnar skilar sér vel í bókinni og ,,úrvinnslunni” af þeirri ringulreið allri næsta rúma áratuginn á eftir eru einnig gerð góð skil. Sérstakleg er ég þar þakklátur Sigurði fyrir að fara ekki út í einhverja blinda vegsömun á ‘68-kynslóðinni og stúdentabyltingunni frægu. Þvert á móti horfir hann köldum og gagnrýnum augum og sér bæði kosti og galla.

Það er svo sem algjört aukaatriði í hvaða flokk bókin er nákvæmlega sett, hvort hún telst til skáldverka eða hins flokksins með hinu óræða heiti ,,bækur almenns eðlis”. Þó verð ég að segja að nokkuð langt er seilst í skilgreiningunni á skáldverki að láta þessa bók falla í þann flokk. Ég fékk nefnilega ekki betur séð en að þetta væri tiltölulega hreinræktuð endurminningabók, bæði í uppbyggingu, nálgun og stíl. En það er, eins og ég segi, auðvitað algjört aukaatriði, þannig séð.

Minnisbók féll rómantíska sveimhuganum með Frakklandsdraumana vel í geð. Kannski bara sé komin fram eins konar íslensk Veisla í farángrinum?

***

Ég held að ég hafi áður kvartað yfir því hér hversu skelfilegt það getur verið að ætla sér að láta bók standa undir væntingum sem hefur svo verið ausin lofi að maður hallast eiginlega helst að því að það hljóti barasta að vera eitthvað að manni sjálfum fyrst maður fattar ekki alla snilldina sem hinir allar gapa af hrifningu yfir.

Þessa tilfinningu fæ ég eftir lestur bókar Jóns Kalmans Stefánssonar, Himnaríki og helvíti. Eftir umsagnir um besta íslenska prósa í áraráðir og eitthvað álíka hástemmt þá býst maður auðvitað við einhverju alveg rosalegu. Og það er ekki að bókins hans Jóns Kalmans sé ekki góð - hún er góð. En samt ekkert svona frábær - ekkert besti íslenski prósi í áraraðir.

Lýsingin á róðrinum í fyrri hluta bókar er reyndar mögnuð. Hana las ég yfir jólin á stuttbuxum úti á svölunum heima hjá mér í Talca undir stjörnubjörtum sumarhimninum. Kannski það hafi aukið á hughrifin hjá manni. En svo í seinni hlutanum finnst mér þetta einhvern veginn fara að dragast á langinn og það sem var glimrandi texti finnst mér eiginlega bara renna út í eitthvað svona fremur flatt.

Mér skilst að framhald komi um næstu jól en ég held að ég nenni ekki að leggja mig eftir því.  Kannski er ég bara orðinn svona hundleiður á þessari fortíðarumfjöllun í íslenskum bókmenntum alltaf hreint.

**1/2

Það er ekki ofsögum sagt að lífshlaup Ayaan Hirsi Ali sé magnað. Í bókinni Infidel lýsir hún mögnuðu lífshlaupi sínu, flakki með fjölskyldu sinni frá einu landinu til annars (Sómalía, Kenýa, Saudi-Arabía o.fl.), hryllilegri meðferð sem hún þarf að sæta af sínum nánustu (eitt sinn var móðir hennar nærri búin að drepa hana eftir einar barsmíðarnar) og upplifun sinni af veröld strangtrúaðra í hennar næsta umhverfi.

Hún skýrir síðan frá því hvernig þessi heimur Islam, sem hún gekkst fyllilega undir alla tíð, smám saman hrynur innra með henni þegar að hún fær hæli sem flóttamaður í Hollandi og kynnist með árunum lífinu og siðunum þar. Hún tekur að lokum þá afstöðu að lífið sé betra í Vestrinu og að menningin þar sé einfaldlega á hærra plani. Út frá því flækist hún svo inn í pólitík með þann boðskap helstan á vörum að Islam þýði afturhald og að Vesturlönd eigi að berjast gegn þeim siðum sem þeirri trú fylgja, s.s. kúgun á konum, ofbeldi, trúarofstæki o.s.frv.

Einhvern veginn er ekki annað hægt en að sýna þessum viðhorfum talsverðan skilning þegar að bakgrunnur Hirsi Ali er hafður í huga. Því verður til að mynda ekki neitað að líf hennar tekur vissanlega stakkaskiptum frá því að vera hreint helvíti áður en hún kemur ,,vestur” og til þess að einkennast af frelsi og umburðarlyndi. Hins vegar verður þessi reynsla hennar e.t.v. að sumu leyti til þess að hún freistast til þess að alhæfa - alhæfa um milljarð manna sem er dreifður um allar heimsins grundir, er hluti af alls kyns gjörólíkum menningarstraumum og þar sem hver manneskja er þar að auki einstakt tilvik. Hún getur vissulega haft nokkuð að segja um sinn bakgrunn en hversu miklar forsendur hefur hún til dæmis til þess að fella dóma um samfélög fyrrum trúsystkina sinna í Suðaustur-Asíu, Bosníu, Kína eða annars staðar þar sem að stór samfélög Múslima eru til en trúin er stunduð á allt annan hátt en í Sómalíu eða Saudi-Arabíu?

Þar með er ekki sagt að lítið eigi að gera úr baráttumálum Hirsi Ali. Það gagnast engum að loka augunum fyrir því að kvennabarátta er komin mun skemur á veg í þeim heimshluta þar sem hún á uppruna sinn, trúin ræður vissulega allt of miklu og er sannarlega skelfilegt kúgandi afl, til dæmis í hennar heimalandi Sómalíu. Það er hins vegar vafasöm leið að beita dæmum þaðan til þess að alhæfa hluti um rúman milljarð mann og kenna trúnni um eitthvað sem fremur er bundið í slæma arfleið og valdamisnotkun þar sem trúin er notuð sem skálkaskjól.

Að öllu þessu sögðu þá verður ekki fram hjá því horft að sjálfsævisaga Ayaan Hirsi Ali er mögnuð saga hugaðrar konu.

Það að lesa nýjustu Arnaldarbókina er orðin árviss viðburður hjá mér. Undanfarin ár hefur þetta oft verið frekar þunnur þrettándi og aldrei er þetta beinlínis nein snilld. En Harðskafi er, í stuttu máli, samt sjálfsagt besta bók Arnaldar í nokkuð mörg ár, kannski síðan hann sendi frá sér röddina. Harðskafi er lágstemmd og yfirveguð, vel plottuð og rennur bara ágætlega.

**1/2

Ýmsir kannast við það (meðal annars ég) að hafa aldrei verið uppteknari af því að vera fullorðinn en þegar maður er á mörkum unglingsskeiðsins og fullorðinsáranna. Þá upplfia ýmsir tímabil sem einkennist af miklum alvöruþrunga, húmorsleysi fyrir tilverunni, lestri á ljóðum sem maður skilur ekki, áhorfi á listrænar bíómyndir sem maður pínir sig til að horfa á til enda og umræðum og mál sem maður heldur að séu voðalega heimspekileg og mikilvæg allri heimsbyggðinni. Þetta er ágætt tímabil og um margt gagnlegt til að fara í gegnum en þeim mun best er þó að því ljúki frekar skjótt svo maður verði mönnum sinnandi en breytist ekki í uppkrúfaðan sjálfskipaðan lífsspeking sem fólk tekur sveig framhjá úti á götu.

Úngskáld skrifa yfirleitt sínar fyrstu ljóðabækur undir áhrifum þessa hátíðlega og uppskrúfaða æviskeiðis síns. Ekki þarf að undra þó að útkoman einkennist yfirleitt af mikilli nýrómantík, hádramatík, engum sjálfshúmor en hins vegar góðu dassi af sjálfsvorkunn. Eins og ég segi, allt í lagi - svo lengi sem þetta elst af fólki.

Þetta allt segi ég í aðdraganda umfjöllunar um frumraun úngskáldsins Kristínar Svövu Tómasdóttur og ég segi það vegna þess að Kristín Svava er nefnilega undantekningin. Blótgælur, fyrsta ljóðabók hennar, er nefnilega full af húmor, gáska, hnyttni, sjálfsíroníu og geislandi öryggi. Vissulega er mikið um fyllerí, þynnkur, strákabömmera, komplexa og allt hitt sem einkennir líf fólks sem er á djammskeiði lífs síns, leitandi, fullt af tómleikatilfinningu, ístöðuleysi, sjálfsvorkunn og öllu hinu. Og stundum er dramatíkin mikil og auðvitað eru bernskubrek inn á milli.

En allt í allt eru Blótgælur hressandi ljóðabók, full af gáska og krafti. Kristín Svava er efni í eitthvað stærra. Það er greinilegt.

**1/2

Sú bók sem sat efsta á metsölulistum í Danmörku á síðasta ári hét Hundehoved. Um er að ræða svokallaðan slægtsroman, þ.e.a.s. ættarsögu þar sem þremur kynslóðum innan sömu fjölskyldu er fylgt eftir, allt frá því fyrir heimstyrjöldina seinni og til nútímans. Nú hef ég nýlokið hlustun þessarar bókar í alveg hreint ágætum dönskum upplestri.

Hundehoved fjallar um norsk-dönsku fjölskylduna hans Asgers, sem er myndlistarmaður, nýkominn heim frá Amsterdam til þess að ganga frá lausum endum í tengslum við fjölskyldu sína. Fókusinn er fyrst og fremst á föðurfjölskyldu hans, hjá hjónunum Askild og Björk og börnum þeirra sem flækjast um allan Noreg þar sem Askild helst aldrei lengi í starfi á hverjum stað enda óalandi og óferjandi vegna drykkjuskapar og erfiðrar lundar. Askild sat í fangabúðum nasista í Þýskalandi í stríðinu og er upp frá því markeraður og leitar eftir það stíft í flöskuna. Lýsingin á hjóna- og fjölskyldulífi Askilds og Björk finnst mér vera sterkasti þáttur þessarar bókar, eiginlega með eindæmum góður.

Ástæðan er fyrst og fremst sú að hún afhjúpar og afbyggir þá klisju sem alltaf skýtur upp kollinum öðru hvoru að fjölskyldulíf í gamla daga hafi verið miklu betra en núna þar sem hver þekkti sinn stað í tilverunni, allir fengu heitan mat í hádeginu og svo framvegis. Staðreyndin er hins vegar miklu frekar sú að á þessum tíma fór mikil orka og barátta í það að láta allt líta vel út á við þó að allt væri í rjúkandi rúst inn á við. Valdastöðu kvenna á þessum tíma er vel líst í þessari bók, hvernig Björk stendur ráðalaus gagnvart svívirðilegri framkomu og drykkjuskapar maka síns og hvernig hún lokast inni í aðstæðum sem hún hefur ekki nokkuð vald yfir. Maður kannast við svipaðar sögur úr eigin ættgarði.

Áfram heldur sagan og lýsir einnig uppvexti syni hjónanna Askilds og Bjarkar, sem jafnframt er faðir sögumannsins. Einnig koma við sögu systkini föðurins og aðrir ættingjar. Þá er einnig vikið að sögu móður sögumannsins og foreldra hennar.

Í heildina má vel skilja af hverju Hundehoved náði slíkum vinsældum enda eru svona ættarsögur yfirleitt afar vinsælt efni. Bókin er ágæt en verður nokkuð langdregin þegar að á líður og svo verður nú ekki heldur beint sagt að þessi bók marki einhver sérstök tíðindi í dönskum bókmenntum. Voðalega hefðbundin og jafnvel fremur gamaldags í raun.

Engu að síður ágætt.

**1/2

Ég legg það yfirleitt aldrei í vana minn að lesa bækur aftur. Þó gerði ég undantekningu á því í tilviki bókar Isabel Allende, My Invented Country. Hana las ég í fyrra skiptið fyrir svona þremur-fjórum árum síðan en nú lá bara einhvern veginn svo vel við að lesa hana aftur fyrst ég er í landinu sem hún er að lýsa og kannski sérstaklega vegna þess að bókin reynir að fanga chileanska þjóðarsál, svona svipað og maður er að reyna að gera hér alla daga.

Þetta er fín bók og alveg er merkilega margt í henni sem maður hefur rekið sig á sjálfur. Væri of langt mál að fara að telja upp dæmi hér nema bara að ég segir að ég tek hattinn ofan af fyrir Allende hvað hún þorir að vera miskunnarlaus í gagnrýni sinni á þjóð sína (gagnrýnin sýnist mér í flestum tilvikum vera fyllilega réttlætanleg). Það er ég hræddur um að maður yrði stjaksettur fyrir hroka ef maður mætti með svipaða bók upp á arminn um Íslendinga í einhverri heimferðinni sinni. Eins og það gæti nú verið hressandi að fylla heilan doðrant með slíkum bersöglislýsingum á íslenskri þjóðarsál.

Ætli ég lesi þessa bók samt nokkuð í þriðja skiptið. Hún er samt fín.

**1/2

Sjálfsagt eru fáir evrópskir rithöfundar umdeildari nú um stundir en franski höfundurinn Michel Houellebecq. Fólk annað hvort hrífst af hispursleysi hans eða hneykslast af kláminu og dónaskapnum í bókunum hans.

Ég hallast svona fremur að fyrrnefnda hópnum. Mér finnst nefnilega klám- og kynlífslýsingar sem að nánast birtast á hverri blaðsíðu bóka hans þjóna þeim tilgangi að endurspegla þann firrta veruleika sem margt nútímafólk lifir í. Fyrir einhverjum árum las ég Öreindirnar hans í íslenskri þýðingu og ný hlýddi ég á bók sem mig minnir að hafi heitið Áform í íslenskri þýðingu en hét Plattform í sænsku hljóðbókarútgáfunni sem ég er tiltölulega nýbúinn að hlusta á.

Skemmst er frá því að segja að þrátt fyrir ýmsa galla, þá er Plattform hörkuflott endurskin á þá einstaklingsmiðuðu tíma sem við lifum þar sem að eðlileg mannleg samskipti eru á undanhaldi og allt gengur kaupum og sölum.

Viðkvæmum er ráðlagt að halda sig frá þessari bók en ég mæli með henni fyrir alla aðra.

*** stjörnur.

Ég hef aldrei botnað í því þegar að fólk sitt hvoru megin hinnar pólitísku víglínu grípur til einvers konar afstæðishyggju í vörn fyrir einræðisherra með samtenginguna ,,en” sem sína þungamiðju. Um Kastró hafa vestrænir sósíalistar sagt: ,,Hann er kannski ekki barnanna bestur en…” og síðan kemur aumkunnarverð varnarræða fyrir kúgarann þaulsetna. Sama hafa sannkristnir frjálshyggjumenn sumir stundað gegnum tíðina þegar að talið berst til dæmis að Pinochet, fyrrum einræðisherra Chile: ,,Hann var kannski ekki barnanna bestur en…” og sama aumkunnarverða varnarræðan fer í gagn.

Fórnarlömbum harðstjóranna er með þessu sýnd fullkomin lítilsvirðing og látið er í það skína að allt sé þetta nú afstætt og háð hinu og þessu.

En harðstjórnir eru ekki afstæð fyrirbæri. Þær eru alltaf vondar; ofsækja, hefta og pína fólk alveg sama hvar í veröldinni þær skjóta rótum og undir fána hvaða hugmyndafræði þær berast á.

Þetta kemur skýrt fram í einkar aðgengilegri og læsilegri bók blaðamannsins Pamelu Constable og fræðimannsins Arturo Valenzuela, A Nation of Enemies. Umfjöllunarefnið er Pinochet-árin í Chile. Höfundarnir bregða á það ráð í bókinni að skipta köflunum í mismunandi sjónarhorn á einræðistímann. Þetta er einkar vel til fundið því að það gefur lesandanum tækifæri til að kynnast því hvernig ólíkir hópar og ólík kerfi samfélagsins brugðust við harðstjórnartímanum.

Þannig er kafli um ríka fólkið, fátæka fólkið, harðstjórann sjálfan, herinn, lögin, lögmál óttans, embættismennina og svo mætti áfram telja. Í stuttu máli sagt má segja að auðvitað var upplifun ólíkra hópa af harðstjórninni ólík. Ein ógnvekjandi staðreynd lýsir þó í gegnum allt; það hversu óhugnanlega fljótt allir þeir sem á einhvern hátt gátu haft hag af kerfinu gáfu því sitt samþykki þrátt fyrir að allir mættu vita að í harðstjórnarríkjum færi ýmislegt óhreint fram á bakvið luktar dyr.

Ógnarstjórn Pinochets hafði engar góðar hliðar. Leynilögregla Pinochet var með eindæmum grimm og samviskulaus, þjóðin klofnaði í herðar niður, teórískt frjálshyggjukerfi lagði líf millistéttarfólks og fátækra í algjöra rúst og óttinn umlukti allt og hélt þjóðinni í heljargreipum. Meira að segja efnahagskerfið, sem stundum er sagt vera það eina góða sem kom út úr Pinochet-tímanum, var hlálegt dæmi raða mistaka sem áttu sér orsök í því að hreinstefnumenn á sviði frjálshyggju fengu að praktísera sínar kenningar óáreittir og leyfðist það að meðhöndla fólk eins og prósentur í reiknilíkani. Sýnir manni fram á að ótamin frjálshyggja er ekki síður fjarstæðukennd kenning í praxís en ótaminn sósíalismi til dæmis.

Eftir tímabil Pinochet stóð þjóð í rjúkandi rúst. Nú árið 2007, sautján árum eftir valdaafsal einræðisstjórnarinnar eru chíleanskir stjórnmálamenn enn þá einna uppteknastir við að lappa upp á hluti sem brotnir voru niður af harðstjórninni og byggja upp lýðræðisríki sem laust er við blóðug fingraför Pinochets og hans kóna.

A Nation of Enemies er góð lexía fyrir alla þá sem segja afsakandi ,,en…” þegar að grimmir harðstjórar berast í tal.

Um Pinochet er nefnilega ekkert gott að segja.

Arif, tyrkneskur skólafélagi minn, er yfirleitt afar hæglátur og broshýr ungur maður. Einhvern tíma þegar við stóðum á spjalli í einni pásunni milli tíma hnyklaði hann hins vegar brýnnar ógurlega. Ég færði nefnilega í tal landa hans, Nóbelsverðlaunahafann Orhan Pamuk. ,,Hann er svikari. Hann sveik landið sitt,” sagði Arif fremur byrstur og vildi greinilega snúa talinu í aðrar áttir.

Þessi viðbrögð komu mér nokkuð á óvart en sýndu mér jafnframt fram á hversu sterk viðbrögð þessi frægasti núlifandi rithöfundur Tyrkja kallar fram í heimalandi sínu. Það er ekki annað hægt en að vera nokkuð forvitinn um verk slíks höfundar, ekki síst eftir að sá hinn sami er sæmdur sjálfum æðsta lárviðarkransi bókmenntaheimsins. Því tók ég mér forvitinn eina af hans frægustu bókum í hönd; bók sem heitir Snow í ensku þýðingunni sem ég las.

Snow, eða Snjór eins og hún héti vafalaust í íslenskri þýðingu, fjallar um skáldið Ka sem snýr aftur til heimalands síns Tyrklands eftir áralanga útlegð í Þýskalandi. Hann ferðast alla leið til smábæjarins Kars sem liggur nánast upp við austurmörk Tyrkjaríkis. Þangað fer hann undir því yfirskini að han hyggist skrifa um sjálfsmorð unglingsstúlkna á staðnum. Í Kars hittir hann fyrir gamla skólasystur sem hann hyggst reyna að sjarmera upp úr skónum, yngri systur hennar sem gengur fremst í flokki ungra kvenna sem heimta að fá að bera slæðuna, föður þeirra, ungan fúndamentalista sem eftirlýstur er fyrir glæpi sína og fleiri þá sem mikil áhrif eiga eftir að hafa á líf hans þessa daga í smábænum þar sem að allir snjóa inni og verða því innlyksa í atburðarásinni.

Bókina má skilja sem einhvers konar allegóríu eða Kars sem einskonar míkrokosmos fyrir tyrkneskt samfélag og þau miklu átök sem þar eiga sér stað og til dæmis hafa verið talsvert í fréttum það sem af er þessu ári. Þessi átök eru fyrst og fremst milli Austurs og Vesturs, frjálslyndis og strangs sekúlarisma í anda Atatürks gegn trúaráherslum og siðalögmálum í anda Islam. Inn í þetta blandast svo átök þjóðfélagshópa, líkt og barátta Kúrda innan ríkisins, og svo hin klassíska átakalína milli sveitanna og höfuðborgarinnar og brottfluttra og þeirra sem eftir urðu.

Snjór er um margt merkileg bók út frá þessu sjónarhorni. Hins vegar verður ekki sagt að hún haldi nógu vel sem bókmenntaverk og satt best að segja veldur hún nokkrum vonbrigðum. Sérstaklega vegna þess að á hana var sérstaklega minnst þegar rökstutt var hvers vegna Pamuk hefði fengið Nóbelinn í fyrrahaust.

Snjór fær engu að síður ***.

Þessi Mankell-bók markaði þau merku tímamót að þar með er ég búinn að lesa eða hlusta á allar þessar Wallander-bækur. Fyrstu bækurnar las ég í íslenskri þýðingu enda kunni ég þá varla stakt orð í sænsku. Síðan tók við lestur á 2-3 á frummálinu og restina hef ég svo hlustað á í sænskum upplestri svona af og til síðustu tvö árin sirka. Um þessa Wallander-bók er svo sem lítið meira að segja en hinar, bara afskaplega hefðbundin í alla staði.

Þannig að nú þarf ég að finna mér eitthvað annað svona álíka létt og aðgengilegt til þess að stytta mér stundirnar við húsverkin.

** stjörnur

Það verður seint nógu oft tíundað hversu mikið fagnaðarefni það er ávallt þegar að fræðimenn og áhugafólk um málefni líðandi stundar sest niður og setur hugleiðingar sínar á blað svo að úr verður bók. Þess vegna ber mjög að fagna bókinni Opið land eftir Eirík Bergmann Einarsson, ekki síst þar sem bókin leggur örlítið lóð á þær vogarskálar að slá á þá gúrkutíð sem íslensk bókaútgáfa er fram að jólabókavertíðinni miklu.

Ef Eiríkur Bergmann væri stjórnmálamaður væri hægt að kalla Opið land eins konar pólitísk testamenti hans en í tilviki fræðimannsins Eiríks er kannski nær að tala um samansafn hugmynda og skoðana Eiríks á hinu og þessu sem tengist alþjóðastjórnmálum og tengingu Íslands við umheiminn á tíma síaukinnar hnattvæðingar. Í bókinni er tæpt á Evrópu- og varnarsamvinnu Íslands, stríðsrekstri og átökum í Írak og víðar, innflytjendamálum og ýmsu öðru sem mjög er tekist á um þessi misserin. Eiríkur velur þá leið að taka hvert málefni fyrir út af fyrir sig en segja má að þemað ,,Staða Íslands í samfélagi þjóðanna” (sem einnig er undirtitill ritsins) sé eins konar undirliggjandi leiðarstef.

Kannski er best að taka það bara strax fram að sá sem þetta skrifar gat líst sig sammála svo til öllum þeim skoðunum sem Eiríkur setur fram í bókinni: Eiríkur vill Ísland í ESB, hann vill slá á óttann við ímyndaða innflytjendaógn, hann var á móti Íraksstríðinu og stuðningi Íslands við þann stríðsrekstur, hann vill nútímavæða landbúnaðarkerfið og fleira mætti til telja (og öllu er ég í grunninn jafnsammála). Hann vill hafa Ísland sem opnast fyrir umheiminum, slá á heimóttarlega hræðslu okkar við það sem í kringum okkur er og heldur því fram að sá kraumandi pottur heimsmenningarinnar sem sífellt sækir meira að okkur veiki okkur ekki heldur styrki þvert á móti íslenska menningu og íslenskt samfélag. Enn og aftur: Eins og talað út úr mínu hjarta!

En svo þetta hljómi nú ekki allt eins og einhver smeðjuleg lofrulla þá er rétt að geta þess að sums staðar í bókinni þykir mér Eiríkur Bergmann fara út á ystu nöf og jafnvel út fyrir hana í málflutningi sínum en yfirleitt á það fremur við um útfærslur hugmynda hans og skoðana fremur en grundvallarálit hans á hlutunum. Skulu hér nú nefnd nokkur dæmi:

Framarlega í bókinni er umræða um Evrópumál Íslendinga. Eiríkur Bergmann dregur þar fram þá afthyglisverðu staðreynd að ráðandi öfl innan Sjálfstæðisflokksins virðast alls ekki hafa verið fráhverf aðild Íslands að ESB (þá EB) en síðan hafi þau skipt um skoðun á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar og orðið andstæðingar aðildar. Eiríkur setur fram þá kenningu í bók sinni að sinnaskiptin í tilfelli Davíðs Oddssonar, þáverandi formanns flokksins, megi fyrst og fremst rekja til persónulegra samskipta hans og Jóns Baldvins Hannibalssonar og framkomu hans og Alþýðuflokksins í stjórnarsamstarfi Viðeyjarstjórnarinnar 1991-1995.

Án þess að þessi kenning sé hér afskrifuð með öllu þá verður hún samt að teljast ansi langsótt og hæpin sérstaklega þegar litið er til þess að á þessum tíma urðu sinnaskipti hjá mörgum þjóðrækniskenndum hægriflokkum í Evrópu (Sjálfstæðisflokkurinn telst vafalaust til eins slíks) í garð ESB og tengdust þau fyrst og fremst þeim grundvallarbreytingum sem urðu á starfsemi ESB með Maastricht-samningnum og fylgifiskum þess. Dæmi um slíkt má til að mynda finna í Danmörku og víðar. Fljótt á litið verður að teljast mun líklegra að þessar breytingar á eðli Evrópusambandsins hafi mestu ráðið um sinnaskipti ýmissa forystumanna Sjálfstæðisflokksins á þessum tíma.

Næsta ber að nefna hugmynd Eiríks Bergmanns um hugsanlega lausn á átökum Ísraela og Palestínumanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Eiríkur Bergmann stingur þar upp á einhvers konar sambandsríki þar sem Ísrael og Palestína mynda með sér lausbeislað ríki þar sem hið sameiginlega stjórnvald myndi fá nokkuð mikið og stórt hlutverk. Eiríkur Bergmann vísar til jákvæðrar reynslu Evrópusambandsins af slíkri samvinnu og einnig bendir hann á Bosníu í kjölfar Balkanstríðanna. Líkingin við Evrópusambandið á hins vegar tæplega við. ESB er í fyrsta lagi langt frá því að vera sambandsríki og byggir auk þess fyrst og fremst á viðskiptum og samskiptum iðnvæddustu þjóða veraldar. Í Ísrael og Palestínu er staðan allt önnur.

Meira að segja Bosníulíkingin á illa við þar sem að lausn Balkanstríðanna snerist um það að reyna að snúa aftur til fyrra horfs, það er halda sig við þá samsetningu sem fyrir var í Bosníu og koma í veg fyrir að þjóðernishreinsanir tækjust með því að tryggja að enginn hópur innan ríkisins væri í svo ráðandi stöðu að hann gæti beitt hina ofurefli. Þess fyrir utan verður að líta til lýðfræðilegs vanda þessarar lausnar Eiríks Bergmanns; því er spáð að á næstu áratugum muni Palestínumönnum fjölga mun meira en Ísraelsmönnum og það gæti sett Gyðingaríkið í tilvistarkreppu, ríki sem stundar aðskilnaðarstefnu á grundvelli trúarbragða. Fleiri rök mætti sjálfsagt nefna fyrir því að sambandsríkjalausnins sé ef til vill ekki sú nærtækasta í tilviki Ísraela og Palestínumanna.

Þegar svo kemur að umræðum um hlutverk íslenskunnar í háskólum landsins undir lok bókarinnar verð ég síðan einfaldlega að lýsa mig ögn ósammála Eiríki. Hann talar um nauðsyn þess að við hleypum ensku inn í háskólana hér sem kennslu- og samskiptamáli. Ég er sammála því að það getur verið gott og nauðsynlegt upp að vissu marki en að lokum fer þetta þó að snúast um það hvort við ætlum að hafa metnað til þess að halda uppi menntakerfi á okkar eigin móðurmáli eða hvort við ætlum að stjórnast algjörlega af hagsmunum peninga og hagræðingar. Því eins og einhver sagði: ,,Sjálfsagt væri það afar hagkvæmt fyrir okkur að leggja íslenskuna bara niður en viljum við það?”

Þetta tengist nefnilega því sem Eiríkur Bergmann kemur reyndar líka inn á sem er sú staðreynd að Íslendingar, sem og aðrir sem ekki eiga ensku að móðurmáli, ofmeta oft stórlega enskukunnáttu sína og það á líka við um fólk í framhaldsnámi í háskólum. Svo vill til að ég þekki af eigin reynslu það að nema á ensku við háskóla í Skandinavíu og veit þess vegna hversu mikla annmarka það hefur í för með sér þó að kostirnir séu vissulega líka umtalsverðir. Samskipti fólks sem tjáir sig sín á milli á öðru tungumáli en sínu eigin móðurmáli vilja nefnilega oft verða klisju- og yfirborðskennd og skortir þá tilfinningu og næmni sem fylgir því að tjá sig á sínu eigin móðurmáli. Einhver kallaði svona ensku ,,McDonalds-ensku”, einhvers konar útvatnaða glóbalíseraða útgáfu af heimsmálinu sem fólk hafði einkum lært af Hollívúdd-myndum og Friends-þáttum.

Þetta má ekki misskilja þannig að ég haldi á lofti einhvers konar þjóðernisrómantík þar sem að land, þjóð og tunga er þrenning sönn og ein. En meðalhófið er best og í því felst að ekkert er óeðlilegt að háskólar byggi að grunni til á kennslu og samskiptum á móðurmáli á viðkomandi stað en jafnframt sé vilji og geta til staðar til þess að setja á fót alþjóðlegar námsbrautir þar sem markhópurinn væri fólk alls staðar að úr heiminum.

Að ofan eru talin nokkrar smásmugulegar athugasemdir en þrátt fyrir þær þá skal það hér enn og aftur ítrekað að á heildina litið er Opið land orð í tíma töluð.

Þessa hlustaði ég á svo til í einum rykk í vinnuferðinni til Íslands í síðasta mánuði. Frábær upplestur Johns Slattery á þessu háklassíska meistaraverki Hemingways. Farewell to Arms vegur einhvern veginn salt á milli þess að vera töffaraleg frásögn af stríði og hetjudáðum og nærgætin frásögn af mannlegum örlögum. Nákvæm lýsingin á líðan aðalpersónunnar við fæðingu konu hans á frumburði þeirra gæti til dæmis alveg sómt sér vel hjá mýksta manni í dag sem tileinkað hefur sér nútímalegustu tilfinningar (svo maður fabúleri nú aðeins).

Farewell to Arms hefur að geyma sama blátt-áfram-stílinn sem Hemingway er svo þekktur fyrir þar sem flóknari hlutir lúra þó undir niðri. Þarna er líka að finna stemningar frá Ítalíu og Sviss líkar þeim sem láta engan ósnortinn í A Moveable Feast, þar sem að París er dásömuð.

Meistaraverk sem fær ***1/2 stjörnu

Þeir eru margir, bæði á Íslandi og annars staðar, sem stökkva til þegar fréttist af nýrri bók eftir japanska rithöfundinn Haruki Murakami. Þrátt fyrir að Murakami sé fæddur 1949, og sé því að nálgast sextugt, má fullyrða að fáir samtímahöfundar í heiminum hafi á síðustu árum höfðað jafnsterkt til þeirra kynslóðar sem honum er um það bil helmingi yngri. Jafnvel má segja að um hann hafi myndast ákveðið ,,költ” sem meðal annars mátti sjá í skáldsögu Sölva Björns Sigurðssonar, Fljótandi heimi, sem út kom fyrir síðustu jól en bókin var meðvitað innblásin af verkum Murakamis.

Nú á vordögum kom út ný bók þessa ástsæla Murakamis. Um er að ræða nóvellu sem í enskri þýðingu nefnist After Dark. Alltaf er það með heldur blendnum hug sem maður tekur sér í hönd ný verk sinna uppáhaldshöfunda því óneitanlega eru kröfurnar alltaf miklar um það að þær standist fyrri snilldarverkum snúning. Í tilviki After Dark má hins vegar segja að óttinn er ástæðulaus. After Dark er nefnilega í toppklassa.

After Dark hefur yfir sér nokkuð fútúrískt yfirbragð og einhver stórabróðursblær er undirliggjandi alla söguna í gegn. Frásagnarmátinn er á einhvern hátt afar myndrænn og stundum líður manni eins og maður sé dottinn ofan í eina af þessum ,,Short Cuts”-myndum sem mikilla vinsælda hafa notið á síðustu árum (s.s. Magnolia, Crash og fleiri). Þannig eru sagðar sögur af einstaklingum, hverjum í sínu horni, sem allir tengjast sömu atburðarásinni nótt eina í Tókýó.

Sögusviðið er þessi eina nótt í japönsku höfuðborginni og við fáum að fylgjast með ungri stúlku á næturbúllu, systur hennar í draumheimum, strák sem æfir sig með djasshljómsveit, lúbarinni kínverskri vændiskonu, kvalara hennar og fleiri næturhröfnum. Ég nefndi áður hversu myndræn sagan væri en við það bætast alltumlykjandi værukærir djasstónar (eitt af leiðarstefum í bókum Murakamis) sem líða út úr myrkrinu.

After Dark hefur allt sem sannir aðdáendur Murakamis kunna svo vel að meta í bókum hans. Ljúfsár saga af ungmennum í tilvistarkreppu, einmanaleiki og firring, góður skammtur af mystík og þokukenndri fortíð og svo örlítið ,,sæ-fæ” svona í leiðinni. Og svo auðvitað kettir, djass, hafnarbolti og allt hitt.

Sem sagt: Murakami, eins og hann gerist bestur.

***1/2

Fáir seinni tíma stjórnmálamenn á Norðurlöndum eru jafn umdeildir og umtalaðir og Pia Kjærsgaard, formaður Danska þjóðarflokksins (Dansk Folkeparti). Lengi vel var litið á hana sem olnbogabarn í dönskum stjórnmálum en á síðustu árum hefur hún risið til metorða í hinu danska völundarhúsi valdsins og sumir hafa jafnvel gengið svo langt að segja að hún sé valdamesti pólitíkus Danaveldis þar sem hún hefur líf núverandi ríkisstjórnar í hendi sér í formi stuðnings sinna manna við minnihlutastjórn hægri aflanna Venstre og Konservative.

Hvort sem sú skoðun byggir eða byggir ekki á ofmati á mikilvægi Piu Kjærsgaard er alla vega ljóst að enginn danskur stjórnmálamaður vekur upp jafn sterkar tilfinningar hjá þjóð sinni og formaður Danska þjóðarflokksins gerir. Stuðningsmenn hennar dá hana og dýrka sem sinn eina og sanna lausnara meðan að ekki er ofmælt að segja að andstæðingar hennar hafi hreinasta viðbjóð á skoðunum hennar og framsetningu þeirrar pólitíkur sem hún stendur fyrir.

Í bókinni Succes eftir blaðamennina Nikolaj Sommer og Sune Aagaard er sögð saga þessa litríka stjórnmálamanns, allt frá æsku til samtíðar. Sagan er þroskasaga millistéttarstúlku frá Kaupmannahöfn sem allt fram að þrítugu virðist ætla að feta hefðbundin spor kvenna af sinni kynslóð. Hún starfar þá við heimaaðhlynningu og sinnir þar að auki börnum og búi. En smám saman fer hún að skipta sér af pólitík og upp úr því gerast hlutirnir hratt.

Hún heillast af Mogens Glistrup og gengur til liðs við flokk hans Fremskridtspartiet og samsamar sig hugmyndum um litla ríkisforsjá og stranga innflytjendalöggjöf. Eftir því sem fram líða stundir skerpast þó línurnar á milli Glistrup og hennar og að lokum er svo komið að þau tvö eru fulltrúar höfuðandstæðra afla innan flokksins. Átökin hámarkast svo um miðjan tíunda áratuginn og enda með því að Pia Kjærsgaard og hennar hópur gengur úr Fremskridtspartiet og stofnar sinn eigin flokk 1995, Dansk Folkeparti.

Það er einkar athyglisvert að lesa um þær mismunandi hugmyndir sem að Glistrup og Kjærsgaard hafa um hina pólitísku nálgun. Hugmyndafræðin í Fremskridtspartiet byggði á anarkísku kerfi þar sem að öllu yfirvaldi var hafnað nema að því leyti að fólk sótti almennt traust sitt til Glistrups. Þetta sætti Kjærsgaard sig ekki við, hún vildi flokksaga, þoldi ekki sérvitringa og uppreisnarfólk í sínum hópi og vildi hafa skýran valdapýramída til að styðjast við.

Þetta endurspeglaðist svo í þeirri hugmyndafræði sem lagt var upp með þegar að Dansk Folkeparti var settur á laggirnar. Segja má að sá flokkur byggist að meira eða minna leyti á Piu Kjærsgaard. Hún samdi reglur flokksins, kom þar á stífum flokksaga þar sem hún áskildi sér þann rétt að geta bæði neitað fólki um aðild og geta hent því beinustu leið út án nokkurrar áfrýjunar. Hún fékk (og fær) að ráða öllu sem hún vildi ráða og hefur aldrei liðið nein frávik frá stífum flokksaga.

Segja má með sönnu að Pia hafi, því miður, reynst ákveðinn ,,trendsætter” þegar kemur að málefnum útlendinga. Þar hafa afar ógeðfelldar og hatursfullar skoðanir hennar í áranna rás smitað út frá sér í dönskum stjórnmálum svo að því er nú þannig komið að nánast allir danskir stjórnmálaflokkar (hugsanlega að Socialistisk folkeparti, Radikale venstre og Enhedslisten undanskildum) eru smitaðir af tortryggnum viðhorfum í garð innflytjenda.

Skoðanir Piu í þessum málaflokki eru einlægar og hafa lítið breyst í áranna rás. Í öðrum efnum fellur hún hins vegar undir svokallaðan popúlisma þar sem að sannfæring hennar í einstökum málum fer mikið til eftir því einu hvað henni sýnist meirihluti dönsku þjóðarinnar kjósa í það og það skiptið.

Almennt séð má þó segja að hún hafi róið inn á mið þar sem að áður voru hefðbundnir kjósendur sitt hvorum megin við miðju og meðal annars hoggið nokkuð mikið í gamalgróinn kosningahóp sósíaldemókrata. Þetta er fyrst og fremst ófaglært fólk, það sem áður var talið til verkamannastéttar, fremur utan af landi en úr stóru bæjunum og meira eldra fólk en yngra.

Þessum hópi finnst hann oft hafa setið eftir í síðnútímavæðingu allra síðustu áratuga með aukinni alþjóðavæðingu, umróti í atvinnuháttum og streymi fólks landa og heimsálfa á milli. Það vill fá gömlu, góðu Danmörk aftur eins og hún leit út í Matador-þáttunum og Húsinu á Kristjánshöfn. Stefna Dansk Folkeparti er meðvitað sérsniðin fyrir þennan hóp en í henni felst andstaða við öll fyrrnefnd einkenni hins síðnútímavædda samfélags: andstaða við Evrópusambandið og ýmsa aðra alþjóðasamvinnu, þjóðernisleg hylling ímyndaðra ,,danskra gilda” og kynding undir hugmyndir um innflytjendur sem þjóðfélagsmein. Hinu síðastnefnda er svo gjarnan stillt upp gegn niðurskurði í velferðarkerfinu, einkum á þjónustu við aldraða, og því haldið fram að innflytjendur sogi allan pening úr velferðarkerfinu.

Þessi uppsetning er svo sem ekkert einstök og á sér samsvörun víða um Evrópu (athyglisvert væri til dæmis að skoða Frjálslynda flokkinn á Íslandi í þessu samhengi). Danska uppskriftin hefur hins vegar heppnast einstaklega vel vegna þess að Pia Kjærsgaard er einkar klókur stjórnmálamaður og virðist kunna sinn Machiavelli ansi vel því að hún er bæði tækifærissinnuð en sér jafnframt ávallt nokkra leiki fram í tímann.

En eins og allir lesendur Furstans hans Machiavelli vita, þá þarf það alls ekkert að fara saman að vera klókur og láta gott af sér leiða. Innlegg Piu Kjærsgaard inn í dönsk stjórnmál hefur þannig einkum einkennst af því að hvetja til fordóma og andúðar á innflytjendum, þeim þjóðfélagshópi sem veikastur er fyrir í hverju samfélagi. Þar hefur hún ekki vílað fyrir sér að snúa út úr staðreyndum og spila á neikvæðar tilfinningar fólks í stað þess að halda sig við málefnalega umræðu.

Í öðrum málaflokkum hefur pólitík Piu Kjærsgaard einnig snúist um fortíðarglýju til löngu horfins samfélags sem aldrei kemur aftur og afneitun á staðreyndum alþjóðavædds samfélags á 21. öldinni. Myndi hugmyndafræði Piu Kjærsgaard komast í fulla framkvæmd myndi blasa við fullkomið gjaldþrot dönsku þjóðarinnar með tilheyrandi handstýringu til gamalla tíma. Danir hafa nú þegar að nokkru leyti sopið seyðið af ógeðfelldri pólitík hennar á sviði innflytjendamála og hafa á undanförnum árum oft uppskorið hneykslan og skömm alþjóðasamfélagsins fyrir brot sín á réttindum innflytjenda og viðhorf gagnvart þeim.

Þetta hefur valdið því að víða hefur hugmyndin um hinn frjálslynda og viðfelldna Dana vikið fyrir staðalmyndinni af hinum þröngsýna og fordómafulla Dana. Þetta er sorglegt, sérstaklega þegar litið er til þess að með þessu hefur Pia Kjærsgaard náð að sverta heila þjóð, þar sem meirihlutinn er þó enn þá jafn indæll og geðslegur og hann hefur alltaf verið.

Ekkert bendir sérstaklega til þess að vegferð Piu Kjærsgaard í danskri pólitík sé lokið. Enginn ætti til dæmis að láta það koma sér á óvart að áhrif hennar muni halda áfram að vaxa og það má til dæmis alveg ímynda sér það að einn daginn nái flokkur hennar alla leið inn í ríkisstjórn og Pia setjist þá í einn ráðherrastólanna.

Áður en það gerist leyfir maður sér hins vegar að vona að danska þjóðin ákveði fljótlega að breyta um stefnu, taki aftur upp sinn viðfelldna og frjálslynda stíl og horfi til framtíðar í stað þess að leyfa mikið lengur tortryggnum afturhaldsöflum Piu Kjærsgaard að ráða miklu meiru en hún hefur í raun umboð til.

Ég fékk fyrir löngu hundleið á Henning Mankell og henti honum út í horn og ætlaði aldrei að líta við honum aftur. En síðan uppgötvaði ég það hversu fullkomlega Mankell hentaði í hljóðbókarformi og síðan hef ég hlustað á Wallander-bækur Mankells nánast upp til agna meðan ég labba um, vaska upp, skúra eða hefst eitthvað annað að.

Í þetta sinn var það síðasta Wallander-bókin sem maður ætti þó kannski frekar að kalla einhvers konar eftirmála því að síðasta bókin er í rauninni bókin á undan. Ástæðan er sú að í þessari bók er Kurt Wallander ekki lengur aðalpersónan. Hann er þó ekki langt undan. Aðalpersónan er hins vegar Linda, dóttir Kurts, sem lengi reyndi að flýja þau örlög sín að enda eins og pabbi sinn en varð á endanum undir og er í þessari bók orðin lögga á löggustöðinni í Ystad.

Allt annað í bókinni er hins vegar í anda hefðbundinna Wallander-bóka og því er alveg óhætt að setja hana í flokk þeirra hinna. Ástæðulaust er að rekja söguþráðinn eitthvað sérstaklega enda gerir það ekki annað en að skemma fyrir tilvonandi lesendum þegar slíkt er gert í tilviki glæpabókmennta.

Innan frosten er jafn-næs og gott við uppvaskið og allt hitt stöffið hefur yfirleitt verið. Mjög banalt og klisjukennt náttúrlega - en hver vill hlusta á eitthvað flókið og heilabrjótandi við uppvaskið, eins og það sé ekki nóg að einbeita sér að burstanum og bollanum og heitu bununni?

Enginn Wallander-aðdáandi verður sem sagt svikinn af þessari.

**1/2 af fjórum.

Það er varla að maður leggi út á það hyldýpi sem það er að ætla sér að blanda sér í þær deilur sem spunnust í kjölfar þeirra uppljóstrana á síðasta ári um að hér á landi hafi verið starfandi leyniþjónusta á tímum kalda stríðsins og að á sama tíma hefðu verið stundaðar hleranir á símum fólks sem talið var stofna öryggi ríkisins í hættu. Kannski er ágætt að nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að síðasta innlegg í fyrrgreindar deilur kom fram og því er ef til vill nú loks hægt að ræða málin af einhverri yfirvegun án þess að falla ofan í skotgrafir sitt hvoru megin kaldastríðsvíglínunnar.Einkum voru það tveir sagnfræðingar sem að hrundu umræðunni af stað; þeir Þór Whitehead og Guðni Th. Jóhannesson. Þór skrifaði grein í tímaritið Þjóðmál um þessi reyfarakenndu tíðindi en Guðni bætti um betur og sendi frá sér bókina Óvini ríkisins fyrir síðustu jól.

Margir biðu sjálfsagt spenntir eftir bók Guðna enda vakti verk hans um hlutverk Kristjáns Eldjárns í stjórnarmyndunum áttunda áratugarins (Völundarhús valdsins) verðskuldaða athygli árið áður og kenningar hans um Þorskastríðið höfðu þar áður hleypt ferskum andblæ inn í umfjöllun um þá deilu sem allt of lengi hafði verið blinduð af stækri þjóðerniskennd sem yfirskyggði alla hlutlausa, akademíska umfjöllun.

Segja má að á sama hátt og Guðni spann Völundarhús valdsins í kringum dagbókarfærslur Kristjáns Eldjárns þá spinni hann Óvini ríkisins í kringum þau skjöl sem fundist hafa um hleranir á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Dagbókarfærslur Kristjáns voru hreinasta gullnáma í sagnfræðilegum skilningi enda má með sanni halda því fram að þær hafi varpað skýrara ljósi og jafnvel ljóstrað upp um atburðarás margra af örlagaríkustu atvikum í stjórnmálasögu áttunda áratugarins á Íslandi.

Því miður reynast hleranaskjölin heldur þynnri þrettándi enda um tiltölulega orðfá og stopul gögn að ræða. Staðan væri væntanlega önnur ef að allur meginþorri gagna ,,Íslensku leyniþjónustunnar“ hefði ekki endað í eldhafi ofan í öskutunnu árið 1976 (meira um það síðar). Guðni lendir því stundum í þó nokkrum vanda við það spinna frásögn í kringum hin stopulu skjöl og niðurstaðan verður því miður oft lítið meira en getgátur í hinar fjölmörgu eyður sem að út um allt eru.

Það sem þó liggur fyrir af gögnum er þó vitanlega afar athyglisvert. Ekki síður er athyglisvert að horfa samfellt á íslenska samtímasögu út frá þessu öryggissjónarhorni. Þar stendur eitt og annað upp úr:

Fyrir það fyrsta er það auðvitað í hæsta máta óforskammað hvernig Sjálfstæðismenn, og fáir aðrir útvaldir, misnotuðu endurtekið vald sitt og urðu í raun „ríki í ríkinu“ þegar þeir beittu flokk sínum í nafni ríkisvaldsins, líkt og tíðkast í alræðisríkjum þar sem ríkisflokkurinn og ríkið renna saman í eitt. Dæmi um þetta er ráðning Hvítliðanna svokölluðu til varnar Alþingishúsinu í átökunum sem brutust út 30. mars 1949 þar sem að ungir Sjálfstæðismenn stóðu vaktina í nafni ríkisins. Annað sláandi dæmi er hvernig embættismenn, trúir Sjálfstæðisflokknum, eyddu skjölum og héldu öðrum leyndum fyrir yfirmönnum sínum, ráðherrum í vinstri stjórn 1956-1958.

Eins er dæmið um leyniþjónustuna auðvitað dæmi um afar ógeðfelld vinnubrögð þar sem unnið var að njósnum og söfnun gagna án þess að fyrir því væri nokkur lagastoð eða vitneskja annarra en örfárra útvalinna. Það að embættismaður taki sér svo að lokum það vald að eyða öllum gögnum sem safnað var á einu bretti undirstrikar einungis ólögmæti starfseminnar. Þau endalok minna raunar meira á fjarstæðukennda atburðarás í John LeCarré-bók en nokkuð sem á að tíðkast í lýðræðislegu samfélagi þar sem fólki ber skylda til þess að starfa eftir lögum og reglulegum en ekki geðþótta.

Þegar rætt er um öryggisráðstafanirnar sjálfar er hins vegar afar auðvelt að segja, nú þegar allt er yfirstaðið, að ekkert hafi gerst og því hafi allar öryggi